# Sıradan kondrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/siradan-kondrit/
- İngilizcesi: Ordinary chondrite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5–7
- Özgül ağırlık: 2,99–3,58 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyah ya da koyu kahverengi (erime kabuğu), açık ile koyu gri (iç kısım), pas lekeli kahverengi (aşınmış örnekler)
- Bileşim: Başlıca olivin ve piroksen; değişen miktarlarda demir-nikel metal ve troilit (demir sülfür). Üç grup toplam demir ve metal miktarıyla ayrılır: H (yüksek toplam demir, bol metal), L (daha az toplam demir ve metal), LL (az toplam demir, az metal, silikatlarda en çok demir oksit).
- Doku: Milimetre boyunda yuvarlak taneler (kondrüller) içeren taş meteoritler. 3'ten 6'ya kadar olan “petrolojik tip”, ana gövdedeki ısınmayı gösterir: tip 3'te kondrüller keskin, tip 6'da silik ve iç içe geçmiştir.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Gökten düşen taşların çoğunluğu: bulunan meteoritlerin %87'sini oluşturan, içi küçük yuvarlak tanelerle dolu taş meteoritler.

Sıradan kondritler, bulunan meteoritlerin %87'sini oluşturan, açık ara en kalabalık taş meteorit sınıfıdır; bu yüzden “sıradan” diye anılırlar. İçlerinde kondrül denen milimetre boyunda yuvarlak taneler bulunur. Toplam demir ve metal miktarlarına göre H, L ve LL diye üç gruba ayrılırlar ve bu grupların üç farklı ana asteroitten geldiği düşünülür. Çelyabinsk, Ensisheim, Sylacauga ve L'Aigle gibi ünlü düşüşlerin hepsi sıradan kondrittir.

## Nasıl oluşur?

Sıradan kondritler, Güneş Sistemi'nin başında tozdan ve kondrüllerden bir araya gelmiş, ama hiçbir zaman tamamen erimemiş asteroitlerden gelir. Kondrüller, Güneş'in çevresindeki bulutsuda oluşmuş eski damlacıklardır. Ana asteroitlerin içinde ısınma derecesi farklı olduğu için kondritler 3'ten 6'ya kadar “petrolojik tiplere” ayrılır: tip 3 en az ısınmış, tip 6 en çok ısınmış olandır.

Üç grup (H, L, LL), farklı miktarda demir ve metal içerir ve üç ayrı ana asteroitten gelmiş olmaları beklenir. Bu asteroitlerden kopan parçalar, Jüpiter'in kütle çekiminin etkili olduğu asteroit kuşağı bölgelerinden Dünya'nın yörüngesini kesen yollara itilir.

## Ne işe yarar?

- **Güneş Sistemi'nin başlangıcı:** Kondrüller ve kondritler, Güneş Sistemi'nin ilk katılarını ve gezegenlerin hangi malzemelerden oluştuğunu anlamaya yarar.
- **Asteroitlerle bağlantı:** Tayf karşılaştırmaları, sıradan kondritleri S türü asteroitlerle ilişkilendirir.
- **Bilim tarihi:** 1803 L'Aigle düşüşü, meteoritlerin uzaydan geldiğinin kabul edilmesini sağladı.

## Ünlü sıradan kondritler

L'Aigle (L6, 1803), Ensisheim (LL6, 1492), Çelyabinsk (LL5, 2013), Sylacauga (H4, 1954), Peekskill (H6, 1992) ve Gao-Guenie (H5, 1960) en tanınmış örneklerdir. Peekskill, 16 ayrı video kaydıyla belgelenmiş ve park hâlindeki bir otomobile çarpmıştır; Gao-Guenie ise Afrika'da gözlenen en büyük meteorit yağmurlarından biridir.

## Nasıl tanınır?

- Taze parçalar ince, siyah ya da koyu kahverengi bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık ile koyu gri arasındadır.
- Kırık ya da kesik yüzde milimetre boyunda yuvarlak kondrüller ve küçük, parlak metal taneleri görülür.
- Metal içerdikleri için çoğu mıknatısı çeker; aynı boydaki sıradan bir taştan biraz daha ağırdırlar.

## Değerini ne belirler?

Sıradan kondritler en yaygın meteoritler olduğundan meteoritler arasında görece en kolay bulunanlardır. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun tazeliği, aşınma (paslanma) derecesi, iç yapısının güzelliği ve özellikle gözlenmiş bir düşüşten gelip gelmediği belirler; ünlü düşüşlere ait parçalar çok daha değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Gökten taş düşmesi eski bir halk masalıdır. Doğrusu: 18. yüzyılın sonuna kadar birçok bilim insanı böyle düşünüyordu. 1803'te L'Aigle'ye düşen binlerce taşı inceleyen Jean-Baptiste Biot, hem fiziksel kanıtlarla hem de çok sayıda tanığın ifadesiyle taşların uzaydan geldiğini gösterdi.
- Yanlış: Meteoritlerin hepsi ender ve çok değerlidir. Doğrusu: Bulunan meteoritlerin %87'si sıradan kondrittir ve bunlar meteoritler arasında en yaygın olanlardır. Değeri asıl artıran, gözlenmiş ünlü bir düşüşten gelmek ya da bilimsel olarak ender bir türe ait olmaktır.

## Merak edilenler

**Sıradan kondritler neden bu kadar yaygındır?**

Bunların, asteroit kuşağında parçalarını Dünya'nın yörüngesini kesen yollara gönderebilecek kadar elverişli konumdaki birkaç asteroitten geldiği düşünülür. Yani sıradan kondritler tüm asteroitleri değil, “doğru zamanda doğru yerde” bulunan birkaç asteroidi temsil ediyor olabilir.

## Bunu biliyor muydun?

- 1803'te Fransa'nın L'Aigle kasabasına 3.000'den fazla taşın yağması üzerine Fransız Bilimler Akademisi Jean-Baptiste Biot'yu araştırmaya gönderdi. Biot'nun raporu, taşların uzaydan geldiğini kanıtladı ve meteorit biliminin doğuşu sayılır.
- H kondritler sıradan kondritlerin yaklaşık %46'sını oluşturur; olası ana gövdelerinin 6 Hebe asteroidi olduğu düşünülür.
- Galileo uzay aracı, 243 Ida asteroidinin taze açığa çıkmış yüzeylerinin tayfının sıradan kondritlere benzediğini gösterdi.

## Nerede bulunur?

- L'Aigle, Normandiya, Fransa (Tarihî kaynak): 26 Nisan 1803'te 3.000'den fazla parçalık bir L6 kondrit yağmuru düştü. Jean-Baptiste Biot'nun araştırması, taşların uzaydan geldiğini kanıtlayarak meteorit biliminin doğuşunu sağladı.
- Ensisheim, Alsace, Fransa (Tarihî kaynak): 1492'de düşen LL6 kondrit; parçası hâlâ saklanan en eski Avrupa taş meteorit düşüşü.
- Çebarkul Gölü, Çelyabinsk Oblastı, Rusya (Bilinen bulunuş yeri): 2013'te Ural göğünde patlayan asteroidin LL5 kondrit parçaları; 654 kg'lık ana parça gölden çıkarıldı.
- Peekskill, New York, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 1992'de 16 ayrı video kaydıyla belgelenen H6 kondrit; park hâlindeki bir otomobile çarptı.
- Oak Grove, Sylacauga yakını, Alabama, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 1954'te bir evin çatısını delip Ann Hodges'a çarpan H4 kondrit.
- Gao ve Guenie, Burkina Faso (Bilinen bulunuş yeri): 5 Mart 1960'ta düşen H5 kondrit; Afrika'da gözlenen en büyük meteorit yağmurlarından biri.

## Kaynaklar

- [Ordinary chondrite](https://en.wikipedia.org/wiki/Ordinary_chondrite), Wikipedia
- [L'Aigle (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/L%27Aigle_(meteorite)), Wikipedia
- [Peekskill meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Peekskill_meteorite), Wikipedia
- [Gao–Guenie meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Gao%E2%80%93Guenie_meteorite), Wikipedia
- [Ensisheim meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Ensisheim_meteorite), Wikipedia
- [Chelyabinsk meteor](https://en.wikipedia.org/wiki/Chelyabinsk_meteor), Wikipedia
- [Sylacauga (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sylacauga_(meteorite)), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/siradan-kondrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0