# Sihote-Alin meteoriti

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/sihote-alin-meteoriti/
- İngilizcesi: Sikhote-Alin meteorite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Demir meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–5,5
- Özgül ağırlık: 7–8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyahımsı ya da mavimsi gri (erime kabuğu), pas kahverengisi (şarapnel parçaları), çelik grisi (kesilmiş yüzey)
- Bileşim: Demir-nikel alaşımı: yaklaşık %93–94 demir, %5,5–6 nikel, yaklaşık %0,4 kobalt ve %0,46 fosfor; az miktarda kükürt, germanyum ve iridyum. Başlıca mineralleri kamasit ve tenittir; troilit, şreibersit ve kromit de içerir.
- Doku: Masif metal; IIAB grubundan, yapısal sınıfı “en kaba oktahedrit”. Parçalar iki türdür: yüzeyinde başparmak izine benzeyen çukurlar (regmaglipt) ve erime kabuğu taşıyan bütün taşlar ile havada ya da yere çarpınca parçalanmış, keskin kenarlı, yırtılmış metal (şarapnel) parçaları.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

1947'de Rusya'nın Uzak Doğusu'na gün ortasında düşen, havada parçalanıp tayga ormanına 23 tonu aşkın demir yağdıran ünlü demir meteorit.

Sihote-Alin meteoriti, 12 Şubat 1947 sabahı Rusya'nın Primorye bölgesindeki Sihote-Alin Dağları'na düşen bir demir meteorittir. Güneşten parlak bir ateş topu olarak görüldü, yere ulaşmadan parçalandı ve karlı ormanda yüzden fazla krater ile çukur açtı. Toplanan parçaların toplamı 23 tonu aşar; düşüşü görülmüş en büyük demir meteorit yağmurlarından biridir.

## Nasıl oluştu?

Sihote-Alin, IIAB grubundan bir demir meteorittir. Bu gruptaki demirlerin, Güneş Sistemi'nin ilk döneminde erimiş bir asteroidin metal çekirdeğinden geldiği düşünülür: Ağır demir ve nikel merkeze çöktü, çekirdek milyonlarca yıl boyunca çok yavaş soğudu ve iki demir-nikel alaşımı, **kamasit** ile **tenit**, iç içe kristaller hâlinde ayrıştı. Sihote-Alin nikelce fakir olduğu için kamasit şeritleri çok geniştir; bu yüzden “en kaba oktahedrit” sınıfına girer. Sonraki çarpışmalarla ana gövdesinden kopan parça uzayda dolaşmaya başladı.

Sovyet Bilimler Akademisi'nin göktaşı komitesinin başkanı V. G. Fesenkov, görgü tanıklarının anlatımlarından cismin yörüngesini hesapladı. Yörünge eliptikti ve Güneş'ten en uzak noktası asteroit kuşağındaydı; Dünya'nın yörüngesini kesen pek çok küçük cisim gibi.

## Düşüş: 12 Şubat 1947

Yerel saatle sabah 10.30 sularında görgü tanıkları kuzeyden gelen, Güneş'ten parlak bir ateş topu gördü. Cisim yaklaşık 41 derecelik bir açıyla, saniyede yaklaşık 14 km hızla alçaldı ve arkasında yaklaşık 32 km uzunluğunda bir duman izi bıraktı. Işığı ve gürültüsü düşüş yerinin 300 km çevresinden fark edildi. Atmosfere girmeden önceki kütlesinin 90–100 ton olduğu tahmin edilir. Yaklaşık 5,6 km yükseklikte parçalandı ve parçalar karlı tayga ormanına yağdı. En büyük krater yaklaşık 26 m genişliğinde ve 6 m derinliğindeydi; bazı parçalar 6 metre derine gömüldü.

Nisan 1947'de Fesenkov'un yönettiği, bilim insanları ve askerî mühendislerden oluşan bir ekip bölgeye gitti. Sonraki yıllarda Bilimler Akademisi binlerce parça topladı; kaynaklara göre yere ulaşan ve toplanan demirin toplamı 23 tonu aşar.

## Ne işe yarar?

Sihote-Alin'in gündelik bir kullanımı yoktur; önemi bilimsel ve tarihseldir:

- **Gözlenmiş bir düşüş:** Bu büyüklükte bir demir meteorit yağmurunun hem görülüp hem de parçalarının toplanması kayıtlı tarihte eşi az görülen bir olaydır. Görgü tanığı anlatımları, yörüngenin hesaplanmasını ve parçalanmanın incelenmesini sağladı.
- **Kraterler ve parçalanma:** Krater alanı, havada parçalanan bir metal cismin yere nasıl ulaştığını ve ne tür çukurlar açtığını gösteren ender örneklerdendir.
- **Müze ve koleksiyon:** Büyük parçaları Rusya Bilimler Akademisi'nin koleksiyonlarında ve Moskova'daki müzelerde, küçük parçaları ise dünyanın pek çok müzesinde ve özel koleksiyonda bulunur; ABD'nin Arizona eyaletindeki Meteor Krateri'nde de bir parçası sergilenir.

## Bütün parçalar ve şarapnel

Toplanan parçalar iki gruba ayrılır. **Bütün parçalar** atmosferden tek başına geçmiştir: Yüzeylerinde başparmak izine benzeyen regmaglipt çukurları ve ince bir erime kabuğu vardır. **Şarapnel parçaları** ise havadaki patlamalar sırasında ya da yere çarpınca yırtılmış, keskin kenarlı metal parçalarıdır. Her iki tür de müzelerde ve koleksiyonlarda bulunur.

## Nasıl tanınır?

- Bütün parçaların yüzeyinde başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) ve ince, koyu bir erime kabuğu görülür; bazılarında eriyen metalin bıraktığı akış çizgileri vardır.
- Şarapnel denen parçalar keskin kenarlı, bükülüp yırtılmış metal gibi görünür ve genellikle pas kahverengisidir; meteoroid havada ve yere çarparken parçalandığında oluşmuşlardır.
- Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için aynı boydaki bir taştan çok daha ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; nikel oranı yaklaşık %6'dır.
- Bir parçanın gerçekten Sihote-Alin'den geldiğini yalnızca belgesi ve gerekirse laboratuvar analizi gösterebilir; meteoritin resmî kaydı Meteoritical Society'nin veritabanındadır.

## Sahteler ve taklitler

- Hurda demir ve çelik parçaları: Paslanmış, keskin kenarlı sanayi demiri şarapnele benzeyebilir, ama nikel içermez ve üzerinde kesme, döküm ya da kaynak izleri görülebilir.
- Cüruf: Mıknatısı çekebilir, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve metal değildir.

## Değerini ne belirler?

Sihote-Alin'den 23 tonu aşkın parça toplandığı için küçük örnekleri koleksiyon piyasasında görece kolay bulunur; değerini nadirlikten çok parçanın biçimi ve durumu belirler. Regmaglipt çukurları belirgin, erime kabuğu ve akış çizgileri korunmuş, yönlü (oriented) biçimli bütün parçalar şarapnel parçalarından daha çok aranır. Pası temizlenmemiş ve ilerlememiş, belgesi ve kaynağı açık olan örnekler tercih edilir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Keskin kenarlı, yırtılmış görünen demir parçaları meteorit olamaz; ancak savaş şarapneli ya da hurda olabilir. Doğrusu: Sihote-Alin parçalarının bir bölümü tam olarak böyledir: Meteoroid havada parçalanıp yere çarparken metal yırtıldı ve keskin kenarlı “şarapnel” parçaları oluştu. Ancak tersi de doğru değildir; böyle görünen her parça meteorit değildir, nikel analizi ve belge gerekir.
- Yanlış: Her meteorit parçası son derece nadir ve paha biçilmezdir. Doğrusu: Bazı meteoritler gerçekten çok nadirdir, ama Sihote-Alin'den 23 tonu aşkın parça toplanmıştır ve küçük parçaları koleksiyon piyasasında yaygın olarak bulunur. Bir meteoritin değerini türü, düşüş öyküsü, büyüklüğü ve durumu belirler.

## Bunu biliyor muydun?

- Sovyet ressam P. I. Medvedev ateş topu belirdiğinde penceresinin önünde bir eskiz yapıyordu ve gördüğünü hemen çizdi. Düşüşün onuncu yılında, 20 Kasım 1957'de Sovyetler Birliği onun resmini taşıyan bir pul bastı.
- Krater alanının yakınındaki Beitsuhe köyünün adı 1972'de Meteoritnıy (“Meteoritli”) olarak değiştirildi.
- En büyük parçalardan biri 1.745 kg ağırlığındadır ve Moskova'daki Fersman Mineraloji Müzesi'nde sergilenir.

## Nerede bulunur?

- Sihote-Alin Dağları, Primorye Krayı, Rusya (Tip lokalite): 12 Şubat 1947 sabahı düştüğü krater alanı; eski adı Beitsuhe olan, 1972'de Meteoritnıy adını alan köyün yakınındadır. En büyük krater yaklaşık 26 m genişliğinde ve 6 m derinliğindeydi.

## Kaynaklar

- [Sikhote-Alin meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Sikhote-Alin_meteorite), Wikipedia
- [Сихотэ-Алинский метеорит (Sikhote-Alin meteorite)](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D1%85%D0%BE%D1%82%D1%8D-%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82), Wikipedia (Russian)
- [Sikhote-Alin](https://monnigmuseum.tcu.edu/meteorites/sikhote-alin/), Monnig Meteorite Gallery, Texas Christian University
- [Sihote-Alin](https://tr.wikipedia.org/wiki/Sihote-Alin), Vikipedi
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Taenite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Taenite.shtml), Webmineral.com
- [Density and specific gravity (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/density-specific-gravity), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
- [Iron meteorites](https://meteorites.asu.edu/meteorites/iron-meteorites), Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/sihote-alin-meteoriti/ · Lisans: CC BY-SA 4.0