# Siderit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/siderit/
- İngilizcesi: Siderite
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Karbonatlar ve nitratlar
- Kimyasal formül: FeCO₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 3,8–4,3
- Özgül ağırlık: 3,93–3,96 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,633–1,875
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi, İpeksi
- Saydamlık: Yarı saydam
- Renkler: sarımsı kahverengi, kahverengi, soluk sarı, bej, gri, yeşil, kırmızı, siyah, nadiren renksiz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Mükemmel, romboedrik (üç yönde, eğik açılarla ayrılır)
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Adını Yunanca “demir” sözcüğünden alan, kahverengi karbonat mineral; demir cevheri olarak çelik yapımında kullanılmıştır.

Siderit, demir ve karbondan oluşan bir karbonat mineralidir (demir karbonat). Çoğunlukla sarımsı kahverengi, camsı parlaklıkta ve eğri yüzlü kristaller ya da kütleler hâlinde görülür. Saf siderit ağırlığının yaklaşık yarısı demirdir; bu yüzden hem demir cevheri hem de koleksiyon minerali olarak bilinir. Kalsite benzer ama çok daha ağırdır.

## Nasıl oluşur?

Siderit, oksijenin az olduğu ortamlarda oluşan bir demir karbonattır. Şeyl ve kumtaşı gibi tortul kayaçlarda, gömülme sırasında kayaçtaki karbonat ve demirden oluşur; bazen yumrular (konkresyonlar) hâlinde büyüyerek içine aldığı fosilleri üç boyutlu olarak korur. Tabakalı tortul demir cevherlerinin ve başkalaşmış (metamorfik) demir yataklarının yaygın bir bileşenidir. Sıcak suların kayaç çatlaklarında bıraktığı **hidrotermal damarlarda** kuvars, barit, florit ve pirit ile birlikte bulunur; karbonatit gibi nadir kayaçlarda da görülür.

## Ne işe yarar?

- **Demir cevheri:** Saf sideritin yaklaşık %48'i demirdir. Demire dönüştürülmeden önce genellikle kavrılır; kavrılınca siderit hematite dönüşür.
- **Çelik:** Kükürt ve fosfor içermemesi nedeniyle çelik yapımında aranmıştır. Bessemer çeliği döneminde sideritten, çeliğe katılan demir-mangan alaşımı spiegeleisen elde edilmiştir.
- **Koleksiyon:** Parlak, kahverengi kristalleri ve kuvarslı ya da kriyolitli örnekleri mineral koleksiyoncularının ilgisini çeker. Sertliği düşük ve dilinimi mükemmel olduğundan takıda kullanılmaz.

## Türkiye'de

Türkiye'de siderit, Malatya'nın **Hekimhan** ilçesindeki Hekimhan-Hasançelebi demir bölgesinde bilinir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) bölge raporuna göre Hekimhan'ın yaklaşık 10 km kuzeykuzeydoğusundaki **Deveci** madeninde, serpantinleşmiş magmatik kayacın yanındaki karbonat tabakalarının yerini alan büyük bir siderit kütlesi bulunur. Kütlenin üst kısmı havayla ayrışarak doğrudan sevk edilebilecek ayarda demir ve mangan oksitlerine dönüşmüştür.

## Nasıl tanınır?

- Sarımsı kahverengi, kahverengi ya da gri; camsı, bazen ipeksi ya da sedefimsi parlak, eğik yüzlü (romboedrik) kristaller ya da kütleler hâlindedir.
- Sertliği yaklaşık 4'tür: çelik bıçak onu çizer. Kalsitten (3) biraz serttir.
- Çizgi rengi (toz rengi) beyazdır; kahverengi görünüşüne rağmen kırmızımsı çizgi bırakan hematitten bu özelliğiyle ayrılır.
- Özgül ağırlığı yaklaşık 3,96'dır: kalsit gibi görünen açık renkli karbonat mineraline göre elde belirgin biçimde ağır gelir.
- Yüzeyde havayla ayrışınca kahverengi-siyah demir ve mangan oksitlerine dönüşür.

## Sahteler ve taklitler

- Siderit, kalsit, dolomit ve ankerit gibi benzer renkli karbonat minerallerle karıştırılabilir. Gözle ayırmak zordur; özgül ağırlık ölçümü ya da laboratuvar analizi gerekir.

## Değerini ne belirler?

Cevher olarak sideritin değerini demir oranı (saf sideritte yaklaşık %48), kükürt ve fosfor gibi zararlı safsızlıkların azlığı, yatağın büyüklüğü ve zenginleştirme maliyeti belirler. Karbonat cevherleri çoğunlukla dik tabakalar boyunca küçük mercekler hâlinde bulunduğundan açık ocakla çıkarılamaz ve hematit madenlerine göre işletme maliyeti artar; demir üretiminden önce kavurma da gerekir. Koleksiyonda iri, parlak ve hasarsız kristaller, kuvars ya da başka minerallerle güzel birliktelikler ve Mont Saint-Hilaire ya da Ivittuut gibi bilinen bulunuş yerleri aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Siderit, göktaşı (demir meteorit) demektir. Doğrusu: Mineral olan siderit, yerkabuğunda oluşan demir karbonattır (FeCO₃). Eski kaynaklarda demir meteoritlere de “siderit” dendiği için iki ad karıştırılır; ama mineral olan siderit ile uzaydan gelen demir-nikel metali birbirinden tamamen farklı şeylerdir.
- Yanlış: Siderit, demir içerdiği için en zengin demir cevheridir. Doğrusu: Saf siderit ağırlıkça yaklaşık %48 demir içerir; hematit ve manyetit sırasıyla yaklaşık %70 ve %72 demir içerdiğinden daha zengin cevherlerdir. Siderit, kükürt ve fosfor taşımaması ve kavrılınca hematite dönüşmesiyle değerlendirilir.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı, “demir” anlamına gelen Yunanca sidēros sözcüğünden gelir.
- Siderit kükürt ve fosfor içermez; bu yüzden çelik yapımına uygun bir cevher sayılmıştır. 19. yüzyılda Bessemer çeliği döneminde, demir-mangan alaşımı olan spiegeleisen üretiminde kullanılan “spatik” siderit cevherleri önem kazanmıştır.
- Mars'ta siderit bulunduğuna dair bulgular, gezegenin ilk dönemlerinde bol su bulunduğunun olası bir belirtisi olarak yorumlanıyor.

## Nerede bulunur?

- Erzberg, Eisenerz, Steiermark, Avusturya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy’nin sideritle andığı ünlü demir madeni; Eisenerz çevresindeki madenlerin 12. yüzyıldan beri işletildiği belgelenmiştir
- Hüttenberg, Kärnten, Avusturya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy’nin sideritle andığı Karintiya (Kärnten) maden bölgesi
- Redruth, Cornwall, İngiltere (Tarihî kaynak): Cornwall’un metal madenlerinde bulunan siderit; Wikipedia’nın sideritle andığı yerlerden
- Morro Velho altın madeni, Nova Lima, Minas Gerais, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy’nin sideritle andığı altın madeni; kuvarslı siderit örnekleri koleksiyonlarda bulunur
- Ivittuut (Ivigtut), Güneybatı Grönland (Bilinen bulunuş yeri): Bugün tükenmiş büyük kriyolit yatağı; siderit kriyolitle birlikte bulunur
- Mont Saint-Hilaire, Quebec, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): Çok iri siderit kristalleriyle bilinen alkalin kayaç kütlesi
- Gilman, Eagle County, Colorado, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Wikipedia’nın sideritle andığı yerlerden; Harvard Doğa Tarihi Müzesi’nde Gilman’dan siderit örneği sergilenir
- Hekimhan (Deveci yatağı), Malatya (Bilinen bulunuş yeri): Hekimhan-Hasançelebi demir bölgesinde, Hekimhan’ın yaklaşık 10 km kuzeykuzeydoğusundaki Deveci madeninde büyük bir siderit kütlesi bulunur

## Kaynaklar

- [Siderite](https://en.wikipedia.org/wiki/Siderite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Siderite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/siderite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Geology and mineral deposits of the Hekimhan-Hasancelebi iron district, Turkey (Open-File Report 72-186)](https://pubs.usgs.gov/publication/ofr72186), U.S. Geological Survey, 1972
- [Iron meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Iron_meteorite), Wikipedia
- [Eisenerz](https://en.wikipedia.org/wiki/Eisenerz), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/siderit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
