# Şelit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/selit/
- İngilizcesi: Scheelite
- Diğer adları: Kalsiyum tungstat (kimyasal adı)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfatlar
- Kimyasal formül: CaWO₄
- Kristal sistemi: Tetragonal
- Sertlik (Mohs): 4,5–5
- Özgül ağırlık: 5,9–6,1 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,918–1,938
- Parlaklık: Camsı, Elmassı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: renksiz, beyaz, gri, kahverengi, soluk sarı, sarı-turuncu, kırmızı, yeşil
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {101} yönünde belirgin; {112} yönünde kesintili; {001} yönünde belirsiz
- Kırılma: Yarı konkoidal ile düzensiz arası
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Tungstenin başlıca cevherlerinden biri: ağır bir kalsiyum tungstat; kısa dalga morötesi ışıkta parlak mavi parlar.

Şelit, kalsiyum, tungsten ve oksijenden oluşan (CaWO₄) bir mineraldir. Renksiz ve beyazdan sarı ve kahverengiye pek çok renkte bulunur, cam ya da elmas gibi parlar ve çok ağırdır. En bilinen özelliği, kısa dalga morötesi (UV) ışık altında parlak mavi parlamasıdır. MTA'ya göre dünyadaki tungsten kaynaklarının yaklaşık üçte ikisi şelit, üçte biri volframit cevheridir.

## Nasıl oluşur?

Şelit çoğunlukla **skarn** denen kontak metamorfik kayaçlarda oluşur: granit gibi bir magmatik kayaç kireçtaşı ya da mermere sokulurken, sıcak ve tungstence zengin sıvılar karbonatlı kayaçla tepkimeye girer; şelit de grossular-andradit granat, diyopsit, vezüvyanit ve tremolit gibi minerallerle birlikte çöker. Ayrıca yüksek sıcaklıklı hidrotermal damarlarda ve granitin kenarındaki **greyzen** (değişmiş kayaç) zonunda oluşur; kasiterit, volframit, topaz, florit, apatit ve turmalin eşlik eder.

Daha seyrek olarak granit pegmatitlerinde ve orta sıcaklıklı damarlarda görülür. Ağır ve dayanıklı olduğu için ana kayaç aşınınca nehir çökellerinde de birikebilir.

## Ne işe yarar?

- **Tungsten üretimi:** Şelit, volframitle birlikte sanayide kullanılan tungstenin iki cevher kaynağıdır. Tungsten, bilinen en yüksek erime noktasına (3.422 °C) sahip bir metaldir. USGS'ye göre ABD'de tüketilen tungstenin yaklaşık %60'ı kesme ve aşınmaya dayanıklı sementlenmiş karbür parçalarda (maden, delme, metal işleme, inşaat) kullanılır; kalanı alaşımlara ve özel çeliklere, elektrik ve aydınlatma parçalarına gider.
- **Işıma ve algılama:** Kalsiyum tungstat; X ışını ve gama ışını algılayıcılarında (sintilatör), floresan lamba fosforlarında, katot ışınlı tüp ekranlarında ve bazı lazer ortamlarında kullanılmıştır.
- **Koleksiyon:** Düzgün kristaller koleksiyoncuların aradığı örneklerdir. Kesilmiş şelit taşları çok parlak ve ateşlidir ama kırılgandır; bu yüzden nadiren takılır.
- **Arazide arama:** UV lambasıyla geceleri yapılan taramada mavi parıltı cevher yatağına işaret edebilir.

## Morötesi ışıkta parlaması

Şelit, kısa dalga UV ışık altında parlak mavi parlar; Vikipedi'ye göre parıltı mavi ve mavimsi beyazdan sarıya kadar değişebilir. Molibden içeren örnekler (şelit–powellit serisinde) beyaz ya da sarı parlar. Bu parlama ışık kaynağı kapatılınca söner; yani radyoaktivite ya da kendi kendine ışık saçma değil, **floresans**tır.

## Türkiye'de

Türkiye'nin en önemli tungsten yatağı, Bursa'daki **Uludağ** şelit yatağıdır. MTA'ya göre yatak, Uludağ'ın batı zirvesinin yaklaşık 600 m kuzeydoğusunda, Uludağ Masifi içinde yer alır ve skarn tipindedir. Toplam cevher yaklaşık 14 milyon ton, ortalama tenör %0,4 WO₃ olup cevher beş ayrı zonda bulunmuştur. İşletme hakkı 1961'de Etibank'a verilmiş, 1968'de işletme kararı alınmış, 1977'de zenginleştirme tesisleri devreye girince konsantre üretimi ve ihracat başlamıştır.

Tesisler, iklim ve su koşullarının elverişsiz olduğu zirvede kurulduğu için yapısal ve teknolojik sorunlar yaşandı; tenör yer yer değişti, verim ve cevher fiyatları düştü ve yatak 1989'da ekonomik olmadığı gerekçesiyle kapatıldı. Son çalışılan 1988 yılında 89 bin ton cevher zenginleştirilip 350 ton konsantre (%40 WO₃) elde edildi.

MTA, Uludağ dışında Bursa-Kozbudaklar, Bilecik-Söğüt-Dudaş, Çanakkale-Yenice (Hamdibey), Elazığ-Keban, Niğde-Gümüşler, Kırklareli-Demirköy ve Kırıkkale-Çelebidağ sahalarını sayar. Bu sahaların çoğu granit ya da granodiyorit ile mermer ya da kireçtaşı dokanaklarında skarn tipi oluşumlardır ve başlıca mineral şelittir; tenörleri düşük, rezervleri küçüktür. Türkiye'de tungsten cevheri ilk kez 1945'te Bilecik'teki Söğüt-Dudaş antimon yatağında bulunmuş, ilk madencilik 1960'larda Niğde'deki Gümüşler antimon-tungsten-cıva yatağında yapılmıştır (ortalama %1 WO₃ tenörlü sahadan yaklaşık 100 ton tungsten).

MTA'ya göre Türkiye'de bugün tungsten madenciliği yapılmamaktadır; sanayinin ihtiyacı (yıllık yaklaşık 50 ton ferrotungsten ve 25 ton tungsten karbür) ithalatla karşılanır. Uludağ'daki az bulunan öteki tungsten minerali için [volframit](/tr/taslar/volframit/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Nasıl tanınır?

- Elde şaşırtıcı derecede ağır gelir: özgül ağırlığı yaklaşık 6'dır, aynı boydaki bir kuvars parçasının iki katından fazladır.
- Sertliği 4,5–5'tir: çelik bıçak onu çizer, kendisi camı çizemez. Çizgi (toz) rengi beyazdır; parlaklığı camsıdan elmas gibiye kadar değişir.
- Kısa dalga UV ışık altında parlak mavi ya da mavimsi beyaz parlar; molibden içeren örnekler beyaz ya da sarı parlar. UV lambası kullanırken göz koruması takın.
- Kristalleri çoğunlukla tabanları birleşik iki piramide benzer (sahte sekiz yüzlü). Granitle ilişkili damarlarda kuvars, florit, apatit, kasiterit ve volframitle; skarnlarda ise granat ve diyopsitle birlikte bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Benzer görünen minerallerle karışabilir: Aynı damarda sık bulunan koyu renkli, ağır tungsten minerali volframittir; açık renkli ve UV altında mavi parlayan tungsten minerali şelittir. Kalsit ve kuvars da açık renklidir ama şelitten çok daha hafiftir.
- Sentetik şelit: Laboratuvarda yetiştirilen şelit 1960'larda ve 70'lerde elmas taklidi olarak sık satıldı; International Gem Society'ye göre bugün de nadir, doğal “koleksiyonluk” taş diye sunulabilir. Doğal şelitte neredeyse her zaman iç büyüme izleri ve kapanımlar görülür; sentetik taş genellikle lekesizdir.

## Değerini ne belirler?

Şelit bir cevherdir; değerini cevherdeki tungsten oksit (WO₃) oranı, yatağın büyüklüğü ve zenginleştirme maliyeti belirler (şelit genellikle ağırlıkla ayırma ve yüzdürme yöntemleriyle zenginleştirilir). Arz birkaç ülkede toplandığı için ticaret kısıtları da belirleyicidir: USGS'ye göre 2025'te yaklaşık 85.000 tonluk dünya madenciliğinin 67.000 tonu Çin'den gelmiştir. Koleksiyonda iri, uçları saydam ve hasarsız kristaller ile Xuebaoding gibi ünlü yerler önemlidir. Kesilmiş şelit taşları ise düşük sertliği ve yarılma yönü yüzünden takıdan çok koleksiyon taşıdır; sentetik olabileceği için laboratuvar raporu önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Şelit ve volframit aynı mineraldir; tungsten cevheri tek bir taştır. Doğrusu: İkisi ayrı mineraldir: şelit kalsiyumlu (CaWO₄), açık renkli ve UV altında mavi parlarken, volframit demir ve manganlı, koyu renklidir. MTA'ya göre dünya tungsten kaynaklarının yaklaşık üçte ikisi şelit, üçte biri volframittir; ikisi çoğu zaman aynı damarda yan yana bulunur.
- Yanlış: Elmas gibi parlayan şelit taşı, yüzükte elmas kadar dayanıklıdır. Doğrusu: Şelitin sertliği 4,5–5'tir ve belirgin yarılma yönleri vardır. International Gem Society'ye göre bu yüzden takıdan çok koleksiyonlarda görülür ve yüzük taşı olarak koruyucu bir yuva gerektirir. Elmasın yerine satılan berrak şelit ise çoğunlukla laboratuvarda yetiştirilmiş sentetik taştır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kristal terapi siteleri şelitin zihinsel berraklığı ve kavrayışı artırdığını, bedenin “çakralarını” dengelediğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Şelitin düşünmeyi berraklaştırdığını ya da bedenin “enerji merkezlerini” dengelediğini gösteren bir çalışma yoktur; “çakra” iddiaları ölçülebilir değildir. Şelitin gerçek ve görülebilir özelliği UV ışık altındaki mavi parıltısıdır; bu, taşın kimyasından gelir. Ham şelit örnekleri arsenikli minerallerle birlikte bulunabildiğinden taş suyuna konmamalı, bu su içilmemelidir.

## Güvenlik

Şelit elle tutulduğunda zararsızdır. Bazı yataklarda cevher, arsenopirit gibi arsenikli minerallerle birlikte bulunur; bu yüzden ham örnekleri kırıp ezmeyin, tozunu solumayın, suya koyup içmeyin ve dokunduktan sonra ellerinizi yıkayın. Kısa dalga UV lambaları güneş yanığına ve göz hasarına yol açan dalga boylarını içerir; kullanırken göz koruması takın.

## Bunu biliyor muydun?

- İsveçliler bu minerale, ağırlığı yüzünden “tung sten” (“ağır taş”) demişti; tungsten elementinin adı buradan gelir. Mineralin kendi adı ise taşın tungsten içerdiğini belirleyen İsveçli kimyager Carl Wilhelm Scheele'ye (1742–1786) saygı için verilmiştir. Şelit ilk kez 1751'de İsveç'te Bispberg'de tanımlanmıştır.
- Jeologlar şelit ararken geceleri UV lambasıyla arazide dolaşır: kaya yüzeyindeki mavi parıltı cevherin habercisidir. Molibden tungstenin yerini aldıkça parıltı maviden beyaza ve sarıya kayar.
- Thomas Edison'un X ışınlarını görünür kılan floroskopunda kalsiyum tungstat kaplı ekranlar kullanıldı.

## Nerede bulunur?

- Bispbergs klack, Säter, Dalarna, İsveç (Tip lokalite): Şelitin 1751'de ilk kez bulunduğu yer; eski Bispberg madeni dağın eteğindedir
- Xuebaoding, Pingwu, Siçuan, Çin (Bilinen bulunuş yeri): Pingwu yöresindeki madenlerden gelen, uçları saydam, iri şelit kristalleri koleksiyoncular arasında ünlüdür; Çin, USGS'ye göre dünya tungsten üretiminin büyük çoğunluğunu sağlar
- Mittersill (Felbertal), Salzburg, Avusturya (Önemli yatak): Mittersill'in güneyindeki büyük tungsten madeninde cevher esas olarak şelittir; Avusturya, USGS'nin dünya tungsten üretim tablosunda yer alır
- Altenberg, Saksonya, Almanya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'ye göre Saksonya'daki Altenberg ve Schwarzenberg, iri ve güzel şelit kristalleriyle anılan yerlerdendir
- King Adası, Tazmanya, Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Dolphin madeni, Avustralya'nın en büyük tungsten rezervlerinden birini barındırır; açık ocak şelit üretimi 1974'te sona ermiş, yeraltı madenleri 1990'da kapanmıştır
- Currais Novos, Rio Grande do Norte, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi'nin şelit maddesi, Currais Novos madenini şelit işletilen yerler arasında sayar
- Chungju, Tae-hwa madeni, Kore Cumhuriyeti (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'ye göre iri şelit kristalleri Chungju'daki Tae-hwa madeninden gelir
- Uludağ, Bursa (Önemli yatak): Türkiye'nin en önemli tungsten yatağı: skarn tipi şelit yatağı, 1977'den 1989'a kadar işletilmiştir

## Belgeseller

- [King Island community welcomes revival of Scheelite mine](https://www.youtube.com/watch?v=mcOpoigvopg), ABC News (Australia) (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Scheelite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/scheelite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Scheelite](https://en.wikipedia.org/wiki/Scheelite), Wikipedia
- [Scheelite (Webmineral)](https://webmineral.com/data/Scheelite.shtml), Webmineral
- [Scheelite Value, Price, and Jewelry Information](https://www.gemsociety.org/article/scheelite-value-jewelry-information), International Gem Society
- [Fluorescent Minerals](https://geology.com/articles/fluorescent-minerals/), Geology.com
- [Scheelite under shortwave ultraviolet light](https://www.usgs.gov/media/images/scheelite-under-shortwave-ultraviolet-light), U.S. Geological Survey
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Tungsten](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-tungsten.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Tungstenin Dünya ve Türkiye'deki yeri (MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni 30)](https://www.mta.gov.tr/dosyalar/images/dogalkaynaklar/makaleler/404/tr_20221023195322_404_3_5b3a8927.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, 2020
- [Bispbergs klack](https://sv.wikipedia.org/wiki/Bispbergs_klack), Wikipedia (Swedish)
- [Mittersill](https://en.wikipedia.org/wiki/Mittersill), Wikipedia
- [Altenberg, Saxony](https://en.wikipedia.org/wiki/Altenberg,_Saxony), Wikipedia
- [King Island (Tasmania)](https://en.wikipedia.org/wiki/King_Island_(Tasmania)), Wikipedia
- [Currais Novos](https://en.wikipedia.org/wiki/Currais_Novos), Wikipedia
- [Scheelite-224167.jpg (specimen locality: Mt Xuebaoding, Pingwu County)](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Scheelite-224167.jpg), Wikimedia Commons


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/selit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
