# Sarsen taşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/sarsen-tasi/
- İngilizcesi: Sarsen
- Diğer adları: sarsen
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kırıntılı
- Sertlik (Mohs): 6–7
- Özgül ağırlık: 2,2–2,8 g/cm³
- Renkler: açık gri, grimsi beyaz, kirli sarı, likenle kaplı yeşilimsi gri
- Bileşim: Silisle çimentolanmış kumtaşı (silkret): kuvars taneleri, yine silisten oluşan bir çimentoyla birbirine sıkıca bağlanmıştır.
- Doku: İnce ile orta taneli, çok sıkı ve sert. Tek tek, yuvarlağımsı iri bloklar hâlinde bulunur; çoğu zaman tebeşir tepelerinin yüzeyine dağılmış durur.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı

Stonehenge'in dev taşları: İngiltere'nin güneyindeki tebeşir tepelerine dağılmış, silisle sertleşmiş kumtaşı blokları.

Sarsen taşları, İngiltere'nin güneyinde, özellikle Wiltshire'daki Salisbury Ovası ile Marlborough tepelerinde ve Kent'te yaygın olarak bulunan, silisle çimentolanmış kumtaşı bloklarıdır. Bir zamanlar güney İngiltere'nin büyük bölümünü örten sert bir kabuğun (silkret) kalıntılarıdır. Stonehenge'in dış çemberindeki dikili taşlar ve büyük üçlüler (trilitonlar) ile Avebury taş çemberi bu taşlardan yapılmıştır.

## Nasıl oluşur?

Sarsen taşları, bir zamanlar güney İngiltere'nin büyük bölümünü örten **silkret** adlı sert bir kabuğun kalıntılarıdır. Bu kabuğun, Neojen ile Dördüncü Zaman arasında, Geç Paleosen yaşlı Lambeth Grubu kumlarının asitli sularla yıkanması ve silisle çimentolanmasıyla oluştuğu düşünülür. Silis, kum taneleri arasındaki boşlukları doldurup onları çok sert bir kayaca dönüştürdü.

Daha sonra çevredeki yumuşak tortullar aşınıp gitti. Sert silkret kabuk parçalandı ve geriye, tebeşir tepelerinin yüzeyine ya da vadilerine dağılmış iri bloklar kaldı. Bu bloklar buzul çağından sonraki dönemden bugüne kalan kalıntılardır.

## Ne işe yarar?

- **Tarih öncesi anıtlar:** Stonehenge'in dış çemberindeki dikili taşlar, üzerlerindeki lentolar ve ortadaki büyük trilitonlar sarsendir. Bu çember MÖ 2600–2400 arasında kuruldu. Avebury ve güney İngiltere'deki başka birçok megalit anıtı da sarsenle yapılmıştır.
- **Yapı taşı:** Eskiden ateşle, sonra patlayıcıyla parçalanıp duvarlarda kullanıldı. Dayanıklılığı nedeniyle basamak ve bordür taşı olarak aranırdı.

## Adı nereden gelir?

Adın kökeni kesin değildir. En yaygın açıklamaya göre “Saracen stone” (Sarazen taşı) sözünün Wiltshire ağzında kısalmış hâlidir; Orta Çağ'da “Sarazen” sözcüğü Müslümanlar ve genel olarak Hristiyan olmayan her şey için kullanılırdı. Başka bir görüşe göre ad, Eski İngilizcede “sorunlu taş” anlamına gelen *sār-stān* sözünden türemiştir.

## Nerede bulunur?

Sarsenler en çok Wiltshire'da, Salisbury Ovası'nda ve Marlborough tepelerinde bulunur. İngiltere'nin en güzel sarsen topluluğu Fyfield Down'daki “Grey Wethers”tır. Kent'te Medway megalitlerinin çevresinde de bol sarsen vardır; daha az miktarda Berkshire, Essex, Oxfordshire, Dorset ve Hampshire'da görülür.

## Nasıl tanınır?

- Tebeşir tepelerinin yüzeyinde tek tek ya da topluca duran, yuvarlağımsı, açık gri iri bloklardır.
- Çok serttir: kuvars tanelerini yine silisten bir çimento bağlar, bu yüzden çelik bıçak onu çizemez.
- Yüzeyleri çoğu zaman likenle kaplıdır; uzaktan bir koyun sürüsüne benzeyebilirler.

## Değerini ne belirler?

Sarsen ideal bir yapı taşı değildir: çok sert olduğu için eskiden ateşle, sonra patlayıcılarla parçalanarak kullanılabildi. Yine de dayanıklılığı nedeniyle basamak ve bordür taşı olarak aranırdı. Bugün asıl değeri tarihî ve bilimseldir: Stonehenge ve Avebury gibi anıtlar ile doğal sarsen toplulukları koruma altındadır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Stonehenge'in bütün taşları Galler'den getirildi. Doğrusu: Galler'den gelenler, daha küçük “mavi taşlar”dır (dolerit, tüf, riyolit ve kumtaşı); bunlar yaklaşık 230 km uzaktaki Preseli tepelerinden gelir. Büyük sarsen taşları ise yalnızca yaklaşık 25 km kuzeydeki West Woods'tan getirilmiştir.

## Merak edilenler

**Stonehenge'in sarsen taşları nereden geldi?**

Temmuz 2020'de yayımlanan bir çalışma, Stonehenge'deki büyük sarsenlerin çoğunun anıtın yaklaşık 25 km kuzeyindeki West Woods'tan geldiğini gösterdi. Araştırmacılar 1958'de bir taştan alınan karot örneğinin kimyasını, ülkedeki 20 sarsen yatağıyla karşılaştırdı.

## Bunu biliyor muydun?

- Fyfield Down'daki sarsen topluluğuna uzaktan koyun sürüsüne benzediği için “Grey Wethers” (gri koçlar) denir; bu ad 1644'te bir günlükte bile geçer.
- Fyfield Down'da üzerinde oluklar bulunan yatık bir sarsen, tarih öncesi insanların taş baltalarını bilediği bir “cilalama taşı” olarak yorumlanır.
- 18. yüzyıl yazarı William Stukeley, sarsenle yapılan evlerin kışın hep nemli olduğunu ve eşyaları çürüttüğünü yazmıştı.

## Nerede bulunur?

- West Woods, Marlborough yakını, Wiltshire, İngiltere (Önemli yatak): 2020'de yayımlanan kimyasal analiz, Stonehenge'in büyük sarsen taşlarının çoğunun buradan, anıtın yaklaşık 25 km kuzeyinden geldiğini gösterdi.
- Fyfield Down (Grey Wethers), Wiltshire, İngiltere (Önemli yatak): İngiltere'nin en güzel sarsen topluluğu; uzaktan koyun sürüsüne benzedikleri için taşlara “Grey Wethers” (gri koçlar) denir. Jeolojik ve biyolojik koruma alanıdır.
- Avebury, Wiltshire, İngiltere (Tarihî kaynak): Avebury taş çemberi sarsen taşlarıyla kurulmuştur; taşların bir kısmı sonradan kırılıp yapılarda kullanıldı.
- Kit's Coty House, Aylesford yakını, Kent, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Kent'teki Medway megalitlerinden; Erken Neolitik mezar anıtlarının çevresinde sarsen taşları bulunur.

## Kaynaklar

- [Sarsen](https://en.wikipedia.org/wiki/Sarsen), Wikipedia
- [Sarsen](https://tr.wikipedia.org/wiki/Sarsen), Vikipedi
- [Stonehenge](https://en.wikipedia.org/wiki/Stonehenge), Wikipedia
- [West Woods](https://en.wikipedia.org/wiki/West_Woods), Wikipedia
- [Fyfield Down](https://en.wikipedia.org/wiki/Fyfield_Down), Wikipedia
- [Avebury](https://en.wikipedia.org/wiki/Avebury), Wikipedia
- [Kit's Coty House](https://en.wikipedia.org/wiki/Kit%27s_Coty_House), Wikipedia
- [Sandstone](https://www.britannica.com/science/sandstone), Encyclopaedia Britannica
- [Common rock densities](https://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Common_rock_densities.html), chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/sarsen-tasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0