# Sabuntaşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/sabuntasi/
- İngilizcesi: Soapstone
- Diğer adları: Steatit
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmalı
- Sertlik (Mohs): 1
- Özgül ağırlık: 2,6–2,8 g/cm³
- Renkler: gri, yeşilimsi gri, mavimsi gri, kahverengimsi
- Bileşim: Çoğunlukla talk; mimaride kullanılan türlerde yaklaşık %30, oymacılıkta kullanılanlarda %80'e kadar. Manyezit, klorit, tremolit ve kuvars da içerebilir; bu mineraller arttıkça taş biraz sertleşir.
- Doku: Yoğun, ince taneli ve ele sabun gibi kaygan gelen bir kayaç; bazen talk şisti gibi yapraklanma gösterir.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Tırnakla çizilecek kadar yumuşak, ısıyı uzun süre tutan, ele sabun gibi kaygan gelen kayaç: binlerce yıldır oyulup kap, heykel ve soba yapılıyor.

Sabuntaşı (steatit), büyük ölçüde talk mineralinden oluşan, yumuşak ve kolay oyulan bir başkalaşım kayacıdır. Adını ele sabun gibi kaygan gelmesinden alır. Isıyı kil ya da metal kaplardan daha iyi tuttuğu için binlerce yıldır tencere, tava ve soba yapımında; kolay işlendiği için de heykel ve oyma eşyada kullanılır. Rio de Janeiro'daki Kurtarıcı İsa heykelinin dış yüzeyi sabuntaşı mozaikle kaplıdır.

## Nasıl oluşur?

Sabuntaşı, magnezyumca zengin **ultramafik kayaçların** dönüşmesiyle oluşur. Dalma-batma kuşaklarında yüksek basınç ve sıcaklık (dinamotermal metamorfizma) ile kayaçların içinde dolaşan sıcak sıvıların getirdiği maddeler (metasomatizma) bu kayaçların minerallerini talka çevirir. Ortaya çıkan kayaç, talk şisti türünden bir başkalaşım kayacıdır.

## Ne işe yarar?

- **Mutfak ve ısı:** Isıyı kil ya da metal kaplardan daha iyi tuttuğu için Kuzey Amerika'nın Arkaik döneminde (MÖ 8000–1000) kase ve pişirme taşı yapıldı. Bugün de tencere, tava, mutfak tezgâhı ve ısıyı depolayan taş sobalarda kullanılır.
- **Heykel ve oyma:** Kolay oyulduğu için binlerce yıldır heykel malzemesidir: İndus (Harappa) mühürleri, Mısır skarabeleri ve İnuit heykelleri bunlar arasındadır.
- **Laboratuvar tezgâhı:** Aside dayanıklı türleri laboratuvar, hastane ve okul tezgâhlarında kullanılmıştır.
- **Yapı:** Banyo kaplamasında da kullanılır; Brezilya'nın eski kasabalarında sokaklar sabuntaşıyla döşenmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Ele sabun ya da yağ sürülmüş gibi kaygan gelir.
- Çok yumuşaktır: Tırnakla ya da çakıyla kolayca çizilir, çizik yeri beyazımsı iz bırakır.
- Genellikle gri, yeşilimsi gri ya da mavimsi gridir; yoğun ve ince tanelidir.
- Elde tutulduğunda ısıyı uzun süre korur; güneşte ya da sobada ısınınca geç soğur.

## Sahteler ve taklitler

- Sabuntaşı, serpantinit gibi başka yeşilimsi oyma taşlarıyla karıştırılabilir; sabuntaşı tırnakla çizilir ve ele kaygan gelir, serpantinit ise daha serttir.
- Talk tek başına bir mineraldir; sabuntaşı ise talkça zengin bir kayaçtır ve içinde klorit, manyezit, tremolit ve kuvars da bulunabilir.

## Değerini ne belirler?

Sabuntaşı ton ya da plaka hesabıyla satılan ucuz bir taştır. Tezgâh ve kaplama için çatlaksız, rengi ve dokusu düzgün, büyük bloklar aranır; oymacılıkta ise talk oranı yüksek, kolay işlenen türler tercih edilir. Asbest minerali içermemesi önemlidir. El yapımı heykel ve eşyalarda değeri işçilik ve sanatçı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Sabuntaşı sabun yapımında kullanıldığı için bu adı almıştır. Doğrusu: Adını içindeki talkın ele sabun gibi kaygan gelmesinden alır; sabunla bir ilgisi yoktur.
- Yanlış: Kurtarıcı İsa heykeli baştan sona sabuntaşından oyulmuştur. Doğrusu: Heykel betonarme olarak inşa edilmiştir; sabuntaşı yalnızca yüzeyini kaplayan, binlerce küçük üçgen plakadan oluşan mozaiktir.

## Güvenlik

Sabuntaşını keserken, zımparalarken ya da oyarken çıkan toz solunmamalıdır. Taş tremolit (bir asbest minerali) ve kristal silika içerebilir; bu tozlara uzun süre maruz kalmak asbestoz, silikoz, mezotelyoma ve akciğer kanserine yol açabilir. Atölyede ıslak kesim, havalandırma ve uygun maske kullanılmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Rio de Janeiro'daki Kurtarıcı İsa heykeli (1922–1931) betonarmedir; ama yüzeyi binlerce küçük üçgen sabuntaşı plakadan oluşan bir mozaikle kaplıdır.
- Norveç'teki Nidaros Katedrali'nin yapımında sabuntaşı kullanılmıştır; katedral 1070–1300 arasında, 230 yılda inşa edildi.
- İnuitler sabuntaşından yağ lambası (qulliq) yaptı; bugün de sabuntaşı İnuit heykelciliğinin en tanınmış malzemelerindendir.

## Nerede bulunur?

- Ouro Preto, Minas Gerais, Brezilya (Önemli yatak): Minas Gerais'te bol sabuntaşı ocağı vardır; yerel zanaatkârlar tencere, tava, heykel ve vazo yapar. Congonhas, Tiradentes ve Ouro Preto'nun bazı sokakları hâlâ sömürge döneminden kalma sabuntaşıyla döşelidir.
- Schuyler ve Alberene, Virginia, ABD (Tarihî kaynak): Alberene Stone Company'nin ocaklarından çıkan, aside dayanıklı sabuntaşı 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında kesilip laboratuvar, hastane ve okul tezgâhı yapıldı. Bölgede bugün de bir sabuntaşı şirketi çalışır.
- Beaverhead County, Montana, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Barretts Minerals şirketinin işlettiği Treasure ve Regal madenleri buradadır; nokta ilçenin merkezini gösterir.
- Quebec şehrinin güneyi, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): Kuzey Amerika'da hâlâ çalışan sabuntaşı madenlerinden biri Quebec şehrinin güneyindedir; nokta şehri gösterir.

## Belgeseller

- [A Site Visit to the Prince Edward Soapstone Quarry Preserve with Kelley Berliner](https://www.youtube.com/watch?v=-gVtu7PGCNE), The Archaeological Conservancy (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Soapstone](https://en.wikipedia.org/wiki/Soapstone), Wikipedia
- [Pedra-sabão](https://pt.wikipedia.org/wiki/Pedra-sab%C3%A3o), Wikipedia (Portekizce)
- [Density of Solids](https://www.engineeringtoolbox.com/density-solids-d_1265.html), The Engineering ToolBox
- [Schuyler, Virginia](https://en.wikipedia.org/wiki/Schuyler,_Virginia), Wikipedia
- [Beaverhead County, Montana](https://en.wikipedia.org/wiki/Beaverhead_County,_Montana), Wikipedia
- [Quebec City](https://en.wikipedia.org/wiki/Quebec_City), Wikipedia
- [Nidaros Cathedral](https://en.wikipedia.org/wiki/Nidaros_Cathedral), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/sabuntasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
