# Realgar

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/realgar/
- İngilizcesi: Realgar
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: As₄S₄
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 1,5–2
- Özgül ağırlık: 3,56–3,59 g/cm³
- Kırılma indisi: 2,538–2,704
- Parlaklık: Reçinemsi, Yağımsı
- Saydamlık: Saydam
- Renkler: kırmızı, turuncu-kırmızı, sarımsı turuncu
- Çizgi rengi: Turuncu-kırmızıdan kırmızıya
- Dilinim: {010} yönünde iyi; {101}, {100}, {120} ve {110} yönlerinde daha zayıf
- Kırılma: Kırılma yüzeyi kaynaklarda verilmez; kesilebilir (sektil) ve hafif kırılgandır
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Turuncu-kırmızı bir arsenik minerali: çok zehirlidir, uzun süre ışık görürse sarı toza dönüşür.

Realgar, arsenik ve kükürtten oluşan, turuncu-kırmızı renkli, reçine parlaklığında yumuşak bir mineraldir. Orpimentle aynı yerlerde bulunur; adı Arapçada “madenin tozu” anlamına gelen bir sözden gelir. Antik çağlardan beri kırmızı boya, haşere zehiri ve geleneksel ilaç olarak kullanılmıştır; ama arsenik içerdiği için zehirlidir. Uzun süre ışıkta kalırsa kendiliğinden ufalanıp sarı bir toza dönüşür.

## Nasıl oluşur?

Realgar çoğunlukla düşük sıcaklıktaki hidrotermal damarlarda, arsenik ve antimon mineralleriyle birlikte oluşur. Volkanik gazların soğumasıyla (süblimleşme) ve sıcak su kaynaklarının birikintilerinde de ortaya çıkar; karbonatlı ve killi tortul kayaçlarda da bulunabilir. Yanında orpiment, arsenolit, kalsit ve barit görülür. Macaristan, Bohemya ve Saksonya'da kurşun, gümüş ve altın cevherleriyle birlikte bulunur; ABD'de Yellowstone Millî Parkı'ndaki gayzer birikintilerinde de görülür.

## Ne işe yarar?

- **Arsenik cevheri:** Küçük çaplı bir arsenik cevheri olarak Çin, Peru ve Filipinler'de çıkarılır.
- **Kırmızı boya:** Roma İmparatorluğu'nda orpimentle birlikte ticareti yapılmıştır; Çin, Hindistan, Orta Asya ve Mısır'da eski kırmızı boya olarak görülür. Rönesans'ta Venedik ressamları ve tezhipçileri 15. yüzyıl sonundan 16. yüzyıl boyunca kullanmış, kullanım 18. yüzyılda sona ermiştir.
- **Havai fişek:** Beyaz alevli ve yıldızlı karışımlarda, gündüz fişeklerinde sarı duman için.
- **Haşere zehiri:** Yabani otlara, böceklere ve kemirgenlere karşı kullanılmış; ortaçağ İspanya'sında ve 16. yüzyıl İngiltere'sinde fare zehiri olarak da.
- **Başka kullanımlar:** Kurşun saçma yapımı, baskı ve basma kumaş boyama.

## Işıkta neden bozunur?

Realgar uzun süre ışık görünce biçim değiştirir: α-As₄S₄ olan realgar, ışığın etkisiyle β-As₄S₄ olan pararealgara dönüşür. Ortaya çıkan sarı toz eskiden orpiment sanılmıştır. Bu yüzden ortaçağ elyazmalarında ikisi çoğu zaman birlikte bulunur; müzelerde ve koleksiyonlarda realgar örnekleri karanlıkta saklanır.

## Türkiye'de

Batı Anadolu'daki tarihî **Balya** (Balıkesir) kurşun-çinko-gümüş madeninde az miktarda realgar ve orpiment bulunduğu bildirilmiştir. Balya, 1880–1940 arasında Türkiye'nin en önemli kurşun ve gümüş üreticisi madenlerinden biri olmuştur.

Osmanlı geçmişiyle ilgili bir not: Bugün Kuzey Makedonya'da bulunan **Alşar** (Allchar) madeni, Handbook of Mineralogy'nin realgar ve orpiment için andığı yerlerden biridir. 1481 tarihli bir Osmanlı defterinde buradan satılan arsenik cevheri sultanın gelirleri arasında sayılır.

## Nasıl tanınır?

- Rengi turuncu-kırmızıdan kırmızıya uzanır; çizgi rengi (toz rengi) kırmızı-turuncudur. Hep birlikte bulunduğu orpiment ise limon sarısıdır.
- Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir, bıçakla kesilebilir ve hafif kırılgandır.
- Parlaklığı reçinemsi ile yağımsı arasındadır; taze örnekler saydamdır.
- Kristalleri prizma biçimlidir ve boyuna çizgilidir; ama daha çok taneli kütleler ya da kabuklar hâlinde bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Kırmızı zinober (cıva sülfür) realgarla karıştırılabilir; zinober çok daha ağırdır ve çizgisi parlak al kırmızıdır. İkisi de zehirlidir.
- Işıkta realgardan oluşan sarı toza eskiden orpiment denirdi; oysa bu, pararealgar adlı ayrı bir bileşiktir.

## Değerini ne belirler?

Realgar koleksiyon örneği olarak aranır; değerini rengin canlılığı, kristallerin keskinliği ve büyüklüğü, hasarsız ve ışıkla bozunmamış olması ile Çin'deki Shimen ya da ABD'deki Getchell gibi ünlü yataklardan gelmesi belirler. Işığa duyarlı olduğu için iyi korunmuş, parlak örnekler daha nadirdir ve karanlıkta saklanır. Küçük çaplı bir arsenik cevheri olarak da çıkarılmıştır; ama arsenik zehirli olduğundan kullanım alanı sınırlıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Realgar şarabı geleneksel olduğu için zararsızdır, sağlığı korur. Doğrusu: Ölçülen realgar şarabı örneklerinde litrede 70–400 mg çözünmüş arsenik bileşiği bulunmuş, bu değer ticari alkollü içkiler için izin verilen sınırın bin katından fazladır. Realgar bulamacı sürülen çocukların idrarında da arsenik saptanmıştır; yani arsenik deriden de emilir.
- Yanlış: Realgar vitrinde ışık altında da kırmızı kalır. Doğrusu: Realgar ışığa duyarlıdır: uzun süre ışık görürse sarı bir toza (pararealgar ya da arsenolit ve orpiment karışımı) dönüşür. Koleksiyonlarda karanlıkta ve kapalı kapta saklanmasının nedeni budur.
- Yanlış: Saf realgar suda çözünmez, bu yüzden yutulsa da zararsızdır. Doğrusu: Saf realgar suda zor çözünür ve bağırsaktan az emilir, ama doğadaki realgar ve ondan yapılan karışımlar arsenit ve arsenat gibi emilebilen arsenik bileşikleri içerebilir; realgar yutulmasına bağlı zehirlenmeler bildirilmiştir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Geleneksel Çin tıbbında realgarın zehirlere karşı evrensel bir panzehir olduğuna, hastalıklardan, yılanlardan ve kötü ruhlardan koruduğuna inanılırdı; evlerin çevresine realgar çözeltisi serpilirdi.
- Çin'de Ejderha Teknesi Festivali'nde yetişkinlerin realgar tozu katılmış sarı şarap (xionghuang şarabı) içmesi önerilir, çocukların alnına ya da göğsüne realgar bulamacıyla “kral” anlamına gelen 王 işareti çizilir ya da realgarlı bir muska taşıtılırdı; bunun onları hastalıktan ve kötülükten koruduğuna inanılırdı.

Bilim ne diyor?: Saf realgar suda zor çözünse de realgarlı şarapta çözünen arsenik miktarı yüksektir: ölçülen örneklerde litrede 70–400 mg arsenik bileşiği bulunmuştur. Arsenik, mesane, deri, karaciğer ve akciğer kanserlerinin nedenlerinden biridir; realgar bulamacı sürülen çocukların idrarında da arsenik saptanmıştır. Realgar asla suya ya da şaraba konup içilmemeli (“taş suyu”, “iksir”), ağza alınmamalı, yakılmamalı, tozu solunmamalı ve çocukların cildine sürülmemelidir.

## Güvenlik

Realgar arsenik içerir; zehirli ve kanserle ilişkili bir mineraldir. Yalamayın, ağza götürmeyin, yemeyin; suya ya da şaraba koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın; ilaç, kozmetik ya da çocukların cildine sürülen bir madde olarak kullanmayın. Saf realgar suda zor çözünse de gerçek örnekler çözünen arsenik bileşikleri içerebilir ve realgar yutulmasına bağlı zehirlenmeler bildirilmiştir. Yakmayın ve ısıtmayın (arsenik ve kükürt dumanı çıkar), kırıp toz hâline getirmeyin, zımparalamayın. Uzun süre ışık gören realgar ufalanıp sarı toza dönüşür; bu tozu solumayın ve çıplak elle dokunmayın. Dokunduktan sonra elleri yıkayın. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzakta, ışık almayan kapalı bir kapta saklayın.

## Bunu biliyor muydun?

- Çincede realgara “erkek sarı” (xiong huang), orpimente “dişi sarı” (ci huang) denir.
- Antik Yunan'da eczacılar realgardan “boğa kanı” denen bir ilaç yapardı; Nikandros'un tarif ettiği ölüm, arsenik zehirlenmesine uyar.
- Realgar, havai fişeklerde beyaz alev ve yıldız karışımlarında, gündüz fişeklerinde ise sarı duman elde etmek için kullanılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Shimen, Hunan, Çin (Önemli yatak): Handbook of Mineralogy'nin ince kristalli realgar yerleri arasında andığı Shimen madeni (koordinat ilçe düzeyinde); Çin, realgarın çıkarıldığı ülkelerden biridir
- Getchell Madeni, Potosi bölgesi, Nevada, ABD (Önemli yatak): İri ve ince realgar kristalleriyle tanınan altın madeni
- Mercur, Tooele İlçesi, Utah, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy ve Wikipedia'nın realgar için andığı eski maden kenti
- Lengenbach Ocağı, Binntal, Valais, İsviçre (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin ince kristalli realgar yerleri arasında andığı ocak
- Jáchymov, Karlovy Vary, Çekya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'nin ince realgar yerleri arasında saydığı eski gümüş madeni kenti
- Alşar (Allchar), Kavadarci, Kuzey Makedonya (Tarihî kaynak): Arsenik, antimon ve talyum madeni; Osmanlı defterlerinde 1481'de buradan satılan arsenik cevheri anılır
- Schneeberg, Saksonya, Almanya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'ye göre ince kristalli realgar çıkan eski maden kenti
- Balya, Balıkesir (Bilinen bulunuş yeri): Tarihî kurşun-çinko-gümüş madeninde az miktarda realgar ve orpiment (koordinat ilçe merkezi)

## Belgeseller

- [Deadly chemical cousins: oranges and yellows | Stories in Colour Podcast S2 Ep3 | National Gallery](https://www.youtube.com/watch?v=xXdv6XZoJBE), The National Gallery (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Realgar](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/realgar.pdf), Mineralogical Society of America
- [Realgar](https://en.wikipedia.org/wiki/Realgar), Wikipedia
- [Realgar wine](https://en.wikipedia.org/wiki/Realgar_wine), Wikipedia
- [Realgar and pararealgar (ILLUMINATED: Manuscripts in the Making)](https://qi.fitzmuseum.cam.ac.uk/illuminated/lab/overview-of-artists-materials/realgar-and-pararealgar/type/material), The Fitzwilliam Museum
- [Batı Anadolu Kurşun-Çinko Yataklarının Jeoloji-Mineraloji Etüdü ve Kökenleri Hakkında Görüşler (A. Çağatay)](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/03ea2e851b9ab04_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 23: 119–132, 1980
- [Kocadere Nehri'nde Balya Kurşun-Çinko-Gümüş Maden Sahası Atıklarından Kaynaklanan Ağır Metal Kirlenmesi (Aykol vd.)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/71a19dede1686a4_ek.pdf), 55. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü
- [Алшар (Alšar)](https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%80), Wikipedia (Macedonian)
- [Getchell Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Getchell_Mine), Wikipedia
- [Shimen County](https://en.wikipedia.org/wiki/Shimen_County), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/realgar/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
