# Prustit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/prustit/
- İngilizcesi: Proustite
- Diğer adları: Yakut gümüşü, Açık kırmızı gümüş cevheri
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: Ag₃AsS₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 2–2,5
- Özgül ağırlık: 5,57–5,63 g/cm³
- Parlaklık: Elmassı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: al-zinober kırmızısı, ışıkta kararınca donuk siyah
- Çizgi rengi: Zinober kırmızısı
- Dilinim: {10-11} yönünde belirgin
- Kırılma: Konkoidal ile düzensiz arası; gevrek
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Yakut gibi kırmızı parlayan gümüş cevheri: ama ışıkta kalınca kararıp siyaha döner.

Prustit, gümüş, arsenik ve kükürtten oluşan bir mineraldir (Ag₃AsS₃). Al-zinober kırmızısı, elmas gibi parlayan, saydam kristalleri yüzünden “yakut gümüşü” ya da “açık kırmızı gümüş cevheri” diye de anılır. Akantit ve pirarjiritle birlikte, madencilik yapmaya yetecek kadar gümüş içerebilen az sayıdaki gümüş mineralindendir. Işığa duyarlıdır: Işıkta kalan kristaller kısa sürede donuk siyaha döner. Adını, 1804'te onu antimonlu benzeri pirarjiritten kimyasal analizle ayıran Fransız kimyacı Joseph Louis Proust'tan alır.

## Nasıl oluşur?

Prustit, sıcak su çözeltilerinin (hidrotermal sıvıların) oluşturduğu cevher yataklarında, öteki mineraller oluştuktan sonra, geç evrede oluşan bir mineraldir. Özellikle yatakların yeryüzüne yakın, havayla temas edip gümüşün yeniden biriktiği zenginleşme zonlarında bulunur. Yanında doğal gümüş, doğal arsenik, akantit, tetraedrit ve klorarjirit gibi gümüş ve sülfür mineralleri bulunur. Antimonlu benzeri pirarjiritle bileşim bakımından iç içe geçebilir.

## Ne işe yarar?

- **Gümüş cevheri:** Akantit ve pirarjiritle birlikte, madencilik yapmaya yetecek kadar gümüş içerebilen az sayıdaki gümüş mineralindendir.
- **Koleksiyon:** Canlı kırmızı kristalleri yüzünden koleksiyoncuların çok aradığı bir mineraldir; ışıktan korunarak saklanır.
- **Kimya tarihi:** Proust'un 1804'teki analizleri, prustit ile pirarjiritin farklı mineraller olduğunu gösterdi.

## Nasıl tanınır?

- Al ya da zinober kırmızısı renklidir; elmasımsı parlar, taze kristaller saydam ile yarı saydam arasıdır.
- Çizgi rengi (pürüzsüz porseleni çizdiğinde bıraktığı toz) zinober kırmızısıdır.
- Çok yumuşaktır (Mohs 2–2,5) ve ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 5,6).
- Işıkta kaldıkça yüzeyi kararır, donuk ve opak siyaha döner.
- Çoğunlukla doğal gümüş, akantit ve öteki gümüş mineralleriyle birlikte bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Pirarjirit (“koyu kırmızı gümüş cevheri”) çok benzerdir; arsenik yerine antimon içerir ve daha koyu kırmızıdır. En kolay ayrım çizgi rengindedir: Prustit al kırmızı, pirarjirit morumsu kırmızı çizgi bırakır.
- Zinober de kırmızıdır ve kırmızı çizgi bırakır; ancak zinober gümüş değil cıva mineralidir. Kesin tanı için analiz gerekir.

## Değerini ne belirler?

Prustit gümüş için önemli bir kaynak olabilir; ama Handbook of Mineralogy'ye göre pek çok yerde bulunsa da nadiren önemli bir cevher minerali olur. Koleksiyonda değeri çok yüksektir: Canlı kırmızı renkli, parlak, keskin kenarlı ve kararmamış kristaller, özellikle Chañarcillo gibi ünlü yerlerden gelen örnekler çok aranır. Işıkta kararabildiği için iyi saklanmış örnekler değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Prustit kırmızı rengini yakut gibi kromdan alan değerli bir süs taşıdır. Doğrusu: Prustit bir gümüş arsenik sülfürdür; kromla ilgisi yoktur. Çok yumuşaktır (Mohs 2–2,5), ışıkta kararır ve arsenik içerir; takı taşı değil, koleksiyon mineralidir. “Yakut gümüşü” adı yalnızca renginden gelir.

## Merak edilenler

**Prustit neden karanlıkta saklanır?**

Prustit ışığa duyarlıdır. Taze kristaller saydam ve parlak kırmızıdır, ama ışıkta kaldıkça kısa sürede donuk siyah ve opak hâle gelir. Bu yüzden müzeler ve koleksiyoncular prustiti karanlık dolaplarda ya da ışık geçirmeyen kutularda saklar.

## Güvenlik

Prustit arsenik içerir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre inorganik arsenik insanlar için kanser yapıcıdır ve uzun süreli maruz kalma ciddi sağlık sorunlarına yol açar. Prustit ağza götürülmemeli, öğütülmemeli, zımparalanmamalı ve ısıtılmamalı; tozu solunmamalı ve suya konup içilmemelidir. Dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Prustit kristalleri saydam ve çok parlaktır; ama ışıkta kaldıklarında kısa sürede donuk siyah ve opak hâle gelir. Bu yüzden koleksiyonlarda karanlıkta saklanır.
- Şili'deki Chañarcillo madeni, büyük prustit kristallerinin görkemli gruplarını vermiştir.
- Bir prustit kristali 8 cm'ye kadar büyüyebilir.

## Nerede bulunur?

- Chañarcillo, Copiapó yöresi, Atacama, Şili (Önemli yatak): Olağanüstü kristaller ve iri kristal grupları verdi (koordinat Copiapó; maden kentin güneyindedir)
- Himmelsfürst madeni, Brand-Erbisdorf (Freiberg yakını), Saksonya, Almanya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'nin prustit için andığı Saksonya gümüş madeni
- Jáchymov (Joachimsthal), Çekya (Tarihî kaynak): Ünlü eski gümüş madenleri; prustit de burada bulunur
- Sainte-Marie-aux-Mines, Haut-Rhin, Fransa (Bilinen bulunuş yeri): Vosges dağlarındaki eski gümüş madenleri
- Batopilas, Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin prustit için andığı Meksika gümüş bölgesi

## Kaynaklar

- [Proustite](https://en.wikipedia.org/wiki/Proustite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Proustite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/proustite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Dünyada ve Türkiye'de Gümüş (Maden Serisi)](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/dunyada-ve-turkiyede-gumus.pdf), MTA Genel Müdürlüğü
- [Pyrargyrite](https://en.wikipedia.org/wiki/Pyrargyrite), Wikipedia
- [Arsenic (fact sheet)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/arsenic), World Health Organization


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/prustit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0