# Prokonnesos mermeri

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/prokonnesos-mermeri/
- İngilizcesi: Proconnesian marble
- Diğer adları: Marmara mermeri, Marmara adası mermeri
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmasız
- Sertlik (Mohs): 3
- Özgül ağırlık: 2,7 g/cm³
- Renkler: kar beyazı, açık gri, gri ya da mavimsi gri bantlı beyaz
- Bileşim: Neredeyse saf kalsit mermeri: tipik bir analizde yüzde 55,25 CaO ve yalnızca yüzde 0,72 MgO bulunur. Gri bantlar ince dağılmış grafit, organik madde, demir oksit ve sülfürlerden gelir.
- Doku: Orta taneli, kristalli bir karbonat kayacı; gözenekliliği yalnızca yüzde 0,2'dir ve iyi cila alır. Bantsız beyaz-gri türü antik çağdan beri heykel için tercih edilir.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Marmara Denizi'ne adını veren taş: 2.000 yılı aşkın süredir Marmara Adası'ndan çıkarılan, Ayasofya'dan Pergamon Sunağı'na uzanan beyaz ve gri bantlı mermer.

Prokonnesos mermeri ya da Marmara mermeri, antik adı Prokonnesos olan bugünkü Marmara Adası'nda 2.000 yılı aşkın süredir çıkarılan yüksek kaliteli bir mermerdir. Kar beyazından açık griye kadar düz renkli türü daha çok heykel için, gri bantlı türü ise mimaride ve süslemede kullanılır. Roma İmparatorluğu'nun mermer ihtiyacının önemli bir bölümünü karşıladı; İstanbul'da Ayasofya, Sultanahmet ve Süleymaniye camilerinde, Berlin'deki Pergamon Sunağı'nda kullanılmıştır.

## Nasıl oluşur?

Prokonnesos mermeri, eski kireçtaşlarının ısı ve basınç altında tamamen yeniden kristalleşmesiyle oluştu. Yatağın yaşı Geç Paleozoyik ile Triyas arasına (yaklaşık 251 milyon yıl öncesine) yerleştirilir. Başkalaşım tam olduğu için, daha kesin yaş belirlemeye yarayacak fosiller kalmamıştır.

Mermer yatağı adanın kuzey yarısındadır. Doğu-batı yönünde uzanan bir granodiyorit kuşağı yatağı keser; temas bölgelerinde mikalı gnayslar gibi başkalaşım kayaçları bulunur. Kıyıya yakın yerlerde katmanlar 30–35 derece eğimlidir ve granodiyorite doğru eğim 50 dereceye kadar artar. Yatağın içinde mercek biçiminde dolomit kütleleri de görülür.

## Ne işe yarar?

- **Antik çağ:** Romalı yazar Vitruvius'a göre MÖ 4. yüzyılda Halikarnas'taki Mausolos Sarayı'nda kullanıldı. Pergamon'da Demeter Tapınağı (MÖ 281–263) ve Pergamon Sunağı (MÖ 170 dolayı) bu mermerle yapıldı.
- **Roma İmparatorluğu:** Mimari parçalar, heykeller, çeşme havuzları, sütun başlıkları, sütunlar, lahitler ve duvar kabartmaları olarak imparatorluğun her yanına gönderildi. Saraylar limanından gemilerle yarı işlenmiş ya da bitmiş parçalar taşındı.
- **Bizans ve Osmanlı:** Ayasofya, Sultanahmet ve Süleymaniye camileri ile Topkapı Sarayı'nda kullanıldı. Osmanlı camilerinde sütunlar, sütun başlıkları, minberler ve mihraplar bu taştan yapıldı.
- **Günümüz:** 19. yüzyılın sonundan itibaren mezar taşı, banyo ve döşeme taşı olarak kullanıldı; bugün dünyaya ihraç edilir ve adanın başlıca ihraç ürünüdür.

## Türkiye'de

Prokonnesos mermeri yalnızca Balıkesir'e bağlı **Marmara Adası**'nda çıkarılır. Ocaklar çoğunlukla adanın kuzeyindeki **Saraylar** köyü çevresinde ve adanın kuzey yarısına dağılmış durumdadır. Adanın güney yarısındaki mermerler ise işletilmez. Saraylar'daki küçük açık hava müzesinde, üzerinde hâlâ taş ustalarının işaretleri bulunan yarım kalmış Roma ve Bizans dönemi mimari parçaları görülebilir. Bu taş Yunan, Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemleri boyunca kesintisiz kullanılmıştır; Akdeniz'de böyle uzun bir geçmişi olan çok az doğal taş vardır.

## Nasıl tanınır?

- Beyaz zemin üzerinde birbirine paralel gri ya da mavimsi gri bantlar en tanıdık görünüşüdür.
- Orta taneli ve kristallidir; iyi cila alır.
- Kalsitten oluştuğu için çelik bıçakla çizilir ve seyreltik asitle köpürür.

## Değerini ne belirler?

Değerini beyazlığı, gri bantların düzenli ve çekici olması, büyük ve çatlaksız blok çıkarılabilmesi ve havaya dayanıklılığı belirler. Bantsız beyaz-gri türü heykel için daha çok aranır. Bugün “Marmara” ticari adıyla beyaz, açık gri ve bantlı olarak sınıflandırılıp dünyaya ihraç edilir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Marmara Adası adını Marmara Denizi'nden alır. Doğrusu: Durum tam tersidir: Ada, çıkarılan mermer nedeniyle Yunanca “parıldayan taş” anlamındaki sözcükten “Marmara” adını aldı. Çevresindeki deniz de Orta Çağ'da adadan dolayı Marmara Denizi diye anılmaya başlandı.

## Merak edilenler

**Prokonnesos mermeri hangi yapılarda kullanıldı?**

İstanbul'da Ayasofya'nın birçok mimari parçasında ve Bizans sütun başlıklarında, Sultanahmet ve Süleymaniye camilerinde, Topkapı Sarayı'nda ve Theodosius Forumu'nda kullanıldı. Bergama'da Demeter Tapınağı'nın frizi ve Pergamon Sunağı'nın büyük frizi bu mermerdendir. Roma'da Maxentius Bazilikası ile Septimius Severus Takı'nda da kullanılmıştır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adanın bugünkü adı “Marmara”, Yunanca “parıldayan taş” anlamındaki mármaros sözcüğünden gelir. Önce ada, sonra çevresindeki deniz bu adla anıldı.
- Adada bugün de, işlenirken kırılan ya da gideceği yere hiç gönderilmeyen antik sütun parçaları durur. Bunların incelenmesi, sütun gövdelerinin çoğunlukla 40–90 cm çapında hazırlandığını göstermiştir.
- Roma İmparatoru Diocletianus'un zulmü sırasında yüksek konumlu Maniheistler cezalandırılmak üzere Prokonnesos ocaklarına çalışmaya gönderildi.

## Nerede bulunur?

- Saraylar ocakları, Marmara Adası, Balıkesir (Tip lokalite): Ocaklar çoğunlukla adanın kuzeyindeki liman köyü Saraylar çevresindedir ve yaklaşık 40 kilometrekarelik bir alana yayılır. Mermer yatağı 2,5–3,5 km genişliğinde ve yaklaşık 300 m kalınlığındadır. Köydeki açık hava müzesi Roma ve Bizans dönemi yarım kalmış mimari parçaları sergiler.

## Kaynaklar

- [Prokonnesos mermeri](https://tr.wikipedia.org/wiki/Prokonnesos_mermeri), Vikipedi
- [Prokonnesischer Marmor](https://de.wikipedia.org/wiki/Prokonnesischer_Marmor), Wikipedia (de)
- [Marmara Island](https://en.wikipedia.org/wiki/Marmara_Island), Wikipedia
- [Calcite](https://en.wikipedia.org/wiki/Calcite), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/prokonnesos-mermeri/ · Lisans: CC BY-SA 4.0