# Platin

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/platin/
- İngilizcesi: Platinum
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Elementler
- Kimyasal formül: Pt
- Kristal sistemi: Kübik
- Sertlik (Mohs): 4–4,5
- Özgül ağırlık: 14–21,5 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: gümüşi çelik grisi, koyu gri (parlatılmış yüzeyde beyaz)
- Çizgi rengi: Grimsi beyaz
- Dilinim: Yok (dövülgen, tel çekilebilen metal)
- Kırılma: Çengelli (pürüzlü, kancalı)
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş
- Son kontrol: 2026-10-04

İspanyolların “küçük gümüş” deyip altını bozuyor diye attığı metal: bugün arabaların egzozunu temizliyor, takılarda parlıyor.

Platin, doğada çoğunlukla saf metal ya da demirle karışık alaşım olarak bulunan gümüşi gri bir elementtir. Yer kabuğunda altından çok daha nadirdir ve neredeyse hiç paslanmaz, kararmaz. Doğal platin çoğu zaman nehir kumlarında küçük taneler ve pullar hâlinde bulunur; bugün ise büyük kısmı Güney Afrika'daki kayaçlardan çıkarılır.

## Nasıl oluşur?

Platin başlıca **mafik ve ultramafik magmatik kayaçlarda**, yani yerin derinlerinden gelen, demir ve magnezyumca zengin magmaların soğuyup katılaştığı kayaçlarda birikir. Güney Afrika'daki **Bushveld Kompleksi**'nde, Merensky Resifi ve UG2 kromitit tabakası gibi ince katmanlar dünyanın platin kaynaklarının büyük bölümünü barındırır. Rusya'daki Norilsk ve Kanada'daki Sudbury'de ise nikel-bakır cevherlerinin içinde yan ürün olarak bulunur.

Bu kayaçlar aşınınca, ağır ve dayanıklı platin taneleri nehirler tarafından taşınıp kum ve çakılların arasında birikir. Bu **plaser** (alüvyon) yatakları tarihte platinin ilk kaynağıydı: Kolombiya'nın Chocó bölgesi ve Rusya'nın Ural Dağları bunların en ünlüleridir. Doğal platin hemen her zaman saf değildir; Handbook of Mineralogy'deki analizlerde ağırlıkça yaklaşık %5–17 demir, ayrıca az miktarda iridyum, rodyum ve paladyum bulunur.

## Ne işe yarar?

- **Egzoz katalizörleri:** Satılan platinin en büyük payı (2014'te yaklaşık %45) otomobillerin egzoz gazlarını temizleyen katalitik konvertörlere gider.
- **Takı:** İkinci büyük kullanım alanıdır (2014'te yaklaşık %34). Yüksek sıcaklıkta bile paslanmaması ve kararmaması takıda aranan özelliğidir.
- **Kimya ve petrol sanayii:** Benzin ve kimyasal madde üretiminde katalizör olarak kullanılır.
- **Elektrik:** Daha küçük bir pay (2014'te yaklaşık %2,7) elektrik uygulamalarına gider.
- **İlaç:** Bir platin bileşiği olan **sisplatin**, testis, yumurtalık, mesane ve akciğer kanserleri gibi pek çok kanserin tedavisinde kullanılan bir kemoterapi ilacıdır ve Dünya Sağlık Örgütü'nün Temel İlaçlar Listesi'ndedir.

## Nasıl tanınır?

- Gümüşi çelik grisi ya da koyu gri metaldir; kararmaz, pas tutmaz.
- Çok ağırdır: Doğal platinin özgül ağırlığı 14–19, saf platininki yaklaşık 21,5'tir; aynı büyüklükteki sıradan bir çakıl taşından beş sekiz kat ağırdır.
- Dövülgendir ve tel çekilebilir: Çekiçle vurulunca kırılmaz, yassılaşır; kırılınca pürüzlü, kancalı bir yüzey bırakır.
- Genellikle nehir kumundaki küçük taneler ve pullar hâlindedir; demirce zengin taneler mıknatısa belirgin biçimde çekilebilir.

## Sahteler ve taklitler

- Beyaz altın platin değildir: Altının nikel ya da paladyumla yapılmış alaşımıdır ve çoğu zaman ince bir rodyum kaplamayla parlatılır. Kaplama zamanla aşınabilir; takının damgasına bakılmalıdır.
- Nehir kumundaki gümüşi, ağır taneler başka metaller de olabilir; platinin ayırt edilmesi için laboratuvar analizi gerekir.

## Değerini ne belirler?

Platin değerli bir metaldir; ama bu sitede fiyat verilmez. Platin cevherinin değerini tenörü, yatağın büyüklüğü ve derinliği, platinin paladyum, rodyum, nikel ve bakırla birlikte kazanılıp kazanılmadığı belirler. Talebin büyük kısmı otomobil egzoz katalizörlerinden ve takıdan gelir; bu yüzden otomotiv sanayiindeki değişimler talebi doğrudan etkiler. Takıda değer saflık damgasına ve işçiliğe bağlıdır. Doğal platin külçeleri ve iyi biçimli kristalleri ise nadir olduğu için koleksiyoncular arasında içerdikleri metalin değerinin üzerinde görebilir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Beyaz altın aslında platindir. Doğrusu: Beyaz altın, altının nikel ya da paladyum gibi beyaz bir metalle alaşımıdır ve genellikle platin içermez. Parlak beyaz görüntüsü çoğu zaman ince bir rodyum kaplamadan gelir; kaplama aşındıkça hafif sarımsı renk ortaya çıkabilir. Bazı beyaz altın alaşımlarındaki nikel, yaklaşık sekiz kişiden birinde alerji yapabilir.
- Yanlış: Platin değersiz bir “sahte gümüş”tür. Doğrusu: 18. yüzyılda İspanyol sömürgeciler böyle düşünüp platini atıyordu. Oysa platin yer kabuğunda altından çok daha nadirdir ve bugün egzoz katalizörlerinden kanser ilacı sisplatine kadar pek çok alanda vazgeçilmezdir.

## Güvenlik

Tıbbi implantlardaki metal platinin zehirli olduğuna dair bir kanıt bulunmamıştır. Sanayide kullanılan platin tuzları ise solunduğunda göz, burun ve boğazı tahriş eder; uzun süreli maruz kalan işçilerde solunum yolu ve deri alerjilerine yol açabilir.

## Bunu biliyor muydun?

- “Platin” adı İspanyolca platina, yani “küçük gümüş” sözcüğünden gelir. İspanyol sömürgeciler bu metali önce altını bozan bir kirlilik saydı, çoğu zaman atıp altına karıştırılmasını yasakladı.
- 1889'dan 1960'a kadar metrenin, 2019'a kadar da kilogramın uluslararası tanımı platin-iridyum alaşımından yapılmış örneklere dayanıyordu.
- Bugünkü Ekvador'un Esmeraldas kıyısında yaşayan Kolomb öncesi halklar, altın ve platin tozlarını birlikte ısıtıp kaynaştırarak eşyalar yapmıştı.

## Nerede bulunur?

- Chocó, Kolombiya (Pinto Nehri) (Tip lokalite): Handbook'a göre tip yeri, Papayan yakınındaki Pinto Nehri'dir; İspanyollar buradaki gümüşi taneleri “platina del Pinto” diye adlandırmıştır
- Bushveld Kompleksi, Güney Afrika (Önemli yatak): Vikipedi'ye göre dünyanın platin kaynaklarının yaklaşık %75'i buradadır; Merensky Reef ve UG2 kromitit tabakası başlıca cevher düzeyleridir. Güney Afrika, USGS'ye göre dünya platininin yaklaşık %70'ini üretir
- Norilsk, Krasnoyarsk, Rusya (Önemli yatak): Dünyanın bilinen en büyük nikel-bakır-paladyum yataklarının üzerindeki şehir; Vikipedi'ye göre Norilsk Nickel dünya platininin yaklaşık %25'ini üretir
- Nijni Tagil çevresi, Ural Dağları, Rusya (Tarihî kaynak): Handbook'a göre Ural'da Nijni Tagil çevresindeki geniş bölge doğal platinle bilinir
- Sudbury Havzası, Ontario, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): Nikel ve bakır cevherlerinde platin, paladyum, rodyum, iridyum ve rutenyum da bulunur; Kanada USGS'nin platin tablosunda yer alır
- Büyük Dayk (Great Dyke), Zimbabve (Önemli yatak): Yaklaşık 550 km uzunluğunda katmanlı ultramafik sokulum; Ngezi, Unki ve Mimosa madenlerinde platin grubu metaller çıkarılır. Zimbabve, USGS'ye göre dünyanın üçüncü büyük platin üreticisidir (konum dayk boyunca bölgesel)
- Goodnews Bay, Alaska, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Bölgede 1926'da platin bulunmuş ve Goodnews Bay Mining Company tarafından 1979'a kadar işletilmiştir
- Esmeraldas, Ekvador (Tarihî kaynak): Vikipedi'ye göre Kolomb öncesi halklar burada altın ve platin tozlarını sinterleyerek alaşım yapıp işlemiştir

## Belgeseller

- [Platinum - Periodic Table of Videos](https://www.youtube.com/watch?v=byzaoji_9kk), Periodic Videos (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Platinum](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/platinum.pdf), Mineralogical Society of America
- [Platinum](https://en.wikipedia.org/wiki/Platinum), Wikipedia
- [Platinum (Webmineral)](https://webmineral.com/data/Platinum.shtml), Webmineral
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Platinum-Group Metals](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-platinum-group.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [78. Platinum - Elementymology & Elements Multidict](https://www.vanderkrogt.net/elements/element.php?sym=Pt), Peter van der Krogt
- [White gold](https://en.wikipedia.org/wiki/White_gold), Wikipedia
- [Cisplatin](https://en.wikipedia.org/wiki/Cisplatin), Wikipedia
- [Chocó Department](https://en.wikipedia.org/wiki/Choc%C3%B3_Department), Wikipedia
- [Bushveld Igneous Complex](https://en.wikipedia.org/wiki/Bushveld_Igneous_Complex), Wikipedia
- [Norilsk](https://en.wikipedia.org/wiki/Norilsk), Wikipedia
- [Nizhny Tagil](https://en.wikipedia.org/wiki/Nizhny_Tagil), Wikipedia
- [Sudbury Basin](https://en.wikipedia.org/wiki/Sudbury_Basin), Wikipedia
- [Great Dyke](https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Dyke), Wikipedia
- [Goodnews Bay, Alaska](https://en.wikipedia.org/wiki/Goodnews_Bay,_Alaska), Wikipedia
- [Esmeraldas Province](https://en.wikipedia.org/wiki/Esmeraldas_Province), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/platin/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
