# Piromorfit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/piromorfit/
- İngilizcesi: Pyromorphite
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Fosfatlar
- Kimyasal formül: Pb₅(PO₄)₃Cl
- Kristal sistemi: Hekzagonal
- Sertlik (Mohs): 3,5–4
- Özgül ağırlık: 6,5–7,14 g/cm³
- Kırılma indisi: 2,048–2,058
- Parlaklık: Reçinemsi, Elmassı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: koyu çimen yeşili, yeşil, sarı, sarı-turuncu, kırmızımsı turuncu, kahverengi, boz, beyaz, renksiz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {10-11} yönünde kesintili (belirsiz)
- Kırılma: Düzensiz ile yarı konkoidal arası; gevrek
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Kurşun yataklarında yeşil, sarı ve turuncu kristaller oluşturan, çok ağır ve zehirli bir kurşun fosfat minerali; adı “ateş biçimi” demek.

Piromorfit, kurşun, fosfat ve klordan oluşan bir mineraldir (Pb₅(PO₄)₃Cl). Çoğunlukla canlı yeşil, sarı ya da turuncu, altı yüzlü prizma biçimli kristaller oluşturur ve çok ağırdır. Kurşun yataklarının havayla temas eden üst kısımlarında, galen gibi kurşun minerallerinin ayrışmasıyla ortaya çıkar. Cevher olarak önemi azdır; asıl ilgiyi mineral koleksiyoncularından görür. Kurşun içerdiği için zehirlidir.

## Nasıl oluşur?

Piromorfit **ikincil bir mineraldir**: kurşun yataklarının yeryüzüne yakın, havayla ve yeraltı suyuyla temas eden kısmında (oksidasyon zonunda), galen gibi birincil kurşun minerallerinin ayrışmasıyla oluşur; fosfatı ise çevredeki sulardan alır. Bu yüzden yanında serüsit, anglezit, smitsonit ve galen bulunur. Handbook of Mineralogy, çok nadir olarak volkanik buharlaşma ürünü olarak da görüldüğünü belirtir.

## Ne işe yarar?

- **Kurşun cevheri:** Kurşun oranı yüzde 75–79 dolayındadır (DPT raporu); bol bulunduğu yerlerde ara sıra cevher olarak işletilir.
- **Koleksiyon:** Yeşil, sarı ve turuncu kristal demetleri ve küreleri, mineral koleksiyoncularının gözde parçalarıdır.
- **Çevre bilimi:** Kurşunla kirlenmiş maden atıklarına ve topraklara fosfat katılarak kurşunun suda çok az çözünen piromorfit benzeri minerallere dönüştürülmesi, kurşunun çevreye ve canlılara geçişini azaltmak için araştırılan bir yöntemdir. 2021'de yayımlanan bir çalışma, fosfatlı katkıdan sonra piromorfit ya da piromorfit benzeri minerallerin oluştuğunu doğrulamış, ama kurşunun yalnızca bir bölümünün bu biçime geçtiğini göstermiştir.

## Aynı yapıda üç mineral

Piromorfit, mimetit (Pb₅(AsO₄)₃Cl) ve vanadinit (Pb₅(VO₄)₃Cl) kardeş minerallerdir: kristal yapıları aynıdır, yalnızca fosfat yerine arsenat ya da vanadat taşırlar. Piromorfit ile mimetit arasında fosforun arsenikle yer değiştirmesiyle kademeli geçiş olabilir. DPT raporuna göre piromorfit **apatitle** izomorftur, yani onunla aynı yapıyı paylaşır; dişlerimizin ve kemiklerimizin maddesi de apatite benzer.

## Türkiye'de

Piromorfit, Türkiye'nin kurşun-çinko yataklarında ikincil bir mineral olarak anılır. Devlet Planlama Teşkilatı'nın 2001 tarihli Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı kurşun-çinko çalışma grubu raporuna göre mineralin tipik kristalleri Elazığ'ın **Keban** yataklarında bulunur. Keban'daki kurşun-çinko cevherleşmesi, sokulum kayaçlarının şist ve mermerle dokanağında gelişmiştir; Türkiye'nin ilk cevher zenginleştirme (konsantre) tesisi 1952'de burada işletmeye alınmıştır.

## Nasıl tanınır?

- Rengi çoğunlukla canlı yeşil, sarı, turuncu ya da kahverengidir. Kristalleri altıgen kesitli kısa ya da uzun prizmalar, bazen iğne gibi ince demetler, bazen de küre ya da böbrek biçimli kümelerdir.
- Reçine gibi bir parlaklığı vardır ve çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık iki buçuk katı gelir.
- Sertliği 3,5–4'tür; çelik bıçakla çizilir, gevrektir ve çizgi rengi beyazdır.
- Galen, serüsit, anglezit ve smitsonit gibi minerallerle birlikte, kurşun yataklarının üst kısımlarında bulunur. Bazı örnekler morötesi ışık altında sarıdan turuncuya parlayabilir.

## Sahteler ve taklitler

- Mimetit (arsenikli) ve vanadinit (vanadyumlu) piromorfite çok benzer: üçü de aynı kristal yapıya sahiptir ve piromorfit ile mimetit arasında kademeli geçişler olabilir. Rengine bakarak ayırmak güvenilir değildir; kesin tanı için laboratuvar analizi gerekir.

## Değerini ne belirler?

Cevher olarak piromorfit ancak bol bulunduğu yerlerde, kurşun oranına (ağırlığının yaklaşık dörtte üçü) ve yatağın büyüklüğüne göre işletilir; çoğu yatakta kurşunun asıl kaynağı galendir. Koleksiyonda canlı ve eşit yeşil, sarı ya da turuncu renk, keskin, parlak ve hasarsız kristaller, ana kayaç üzerindeki düzgün dizilim, büyüklük ve Çin'deki Daoping ya da Fransa'daki Les Farges gibi tanınmış yerlerden gelmesi aranır. Yumuşak ve gevrek olduğu için, ayrıca kurşun içerdiği için takıya uygun değildir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Yeşil ve ağır bir kurşun minerali her zaman piromorfittir. Doğrusu: Piromorfit, arsenikli mimetit ve vanadyumlu vanadinitle aynı kristal yapıdadır; renkleri birbirine benzer ve aralarında kademeli geçişler olabilir. Hangisi olduğunu güvenilir biçimde ancak kimyasal analiz söyler.
- Yanlış: Güzel kristaller zararsızdır; kurşun yalnızca madenciyi ve boyacıyı ilgilendirir. Doğrusu: Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın başlıca yollarından biri kurşunlu toz, toprak, su ya da yiyeceğin yutulmasıdır ve çocuklar elden ağza geçen bulaşa özellikle açıktır. Bu yüzden piromorfit örneğine dokunan kişi ellerini yıkamalı, örnek çocuklardan uzak tutulmalıdır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kristal terapi siteleri piromorfitin baş ağrısına, yüksek tansiyona, diş eti hastalıklarına ve göz yorgunluğuna iyi geldiğini ileri sürer.
- Aynı siteler sarı ve yeşil piromorfitin “solar pleksus” ve “kalp çakralarını” dengelediğini, kararlılık ve cesaret verdiğini, yeşil olanın bolluk getirdiğini söyler.

Bilim ne diyor?: Bu iddiaları destekleyen bir çalışma yoktur. Piromorfit bir kurşun mineralidir; kurşun zehirlidir ve Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Bu yüzden vücuda sürülmemeli, suya konup içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı, öğütülmemeli ve tozu solunmamalıdır. Yüksek tansiyonu ya da diş eti hastalığı olan biri tedavisini taşa bırakmamalı, hekime başvurmalıdır.

## Güvenlik

Piromorfit kurşun içerir (ağırlığının yaklaşık dörtte üçü) ve kurşun, vücutta birikerek özellikle çocuklarda beyin ve sinir sistemine kalıcı zarar verebilen zehirli bir metaldir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur; kurşuna maruziyet başlıca kurşunlu toz, toprak, su ya da yiyeceğin yutulmasıyla, ayrıca kurşun içeren maddelerin yanmasıyla çıkan parçacıkların solunmasıyla olur. Piromorfit örneklerine dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır. Piromorfit ağza götürülmemeli, öğütülmemeli, zımparalanmamalı ve ısıtılmamalı, tozu solunmamalıdır; suya konup içilmemelidir.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı Yunanca “ateş” (pyr) ve “biçim” (morfe) sözcüklerinden gelir: eritilmiş piromorfit damlaları soğurken yeniden kristal biçimi alır.
- Piromorfit, mimetit ve vanadinit aynı kristal yapıdadır; fosfat yerine arsenat ya da vanadat taşırlar. Piromorfit apatit grubundandır; dişlerimizin ve kemiklerimizin maddesi de apatite benzer.
- Kurşunla kirlenmiş topraktan alınan bir mantar türü (*Paecilomyces javanicus*) piromorfit biyomineralleri oluşturabilir.
- Piromorfiti kimyasal olarak ilk kez 1784'te M. H. Klaproth ayırt etti; adını 1813'te J. F. L. Hausmann verdi.

## Nerede bulunur?

- Santa Eufemia, Córdoba, İspanya (Bilinen bulunuş yeri): Wikipedia'nın tanıtım görseli, bu yerdeki “Minas Viejas” ocağından bir örnektir
- Daoping madeni, Gongcheng, Guangxi, Çin (Bilinen bulunuş yeri): İnce ve güzel piromorfit kristalleriyle tanınan Çin madeni
- Les Farges madeni, Ussel, Corrèze, Fransa (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'ye göre güzel kristal grupları verir
- Bad Ems çevresi (Friedrichssegen madeni), Rheinland-Pfalz, Almanya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy, Friedrichssegen ve çevredeki madenleri anar
- Příbram, Orta Bohemya, Çekya (Tarihî kaynak): Yüzyıllarca işletilen gümüşlü kurşun yatakları
- Leadhills, Lanarkshire, İskoçya (Tarihî kaynak): Eski Leadhills madenlerinden serüsit ve kaledonitle birlikte mikrokristaller
- Phoenixville, Pennsylvania, ABD (Tarihî kaynak): Wheatley madenleri
- Kellogg, Coeur d’Alene bölgesi, Idaho, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Bunker Hill ve çevredeki madenlerden iri kristal grupları
- Broken Hill, Yeni Güney Galler, Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Büyük kurşun-çinko-gümüş yatağının oksidasyon zonu
- Keban, Elazığ (Bilinen bulunuş yeri): Kurşun-çinko yatakları; bir devlet raporuna göre mineralin tipik kristalleri burada bulunur

## Belgeseller

- [Mineral Spotlight - Pyromorphite](https://www.youtube.com/watch?v=S0oV165dJqM), MrLundScience (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Pyromorphite](https://en.wikipedia.org/wiki/Pyromorphite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Pyromorphite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/pyromorphite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Pyromorphite](https://webmineral.com/data/Pyromorphite.shtml), Webmineral
- [Piromorfit](https://www.mta.gov.tr/v3.0/bilgi-merkezi/piromorfit), MTA Genel Müdürlüğü, Bilgi Merkezi
- [Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu: Kurşun-Çinko-Kadmiyum Çalışma Grubu Raporu (DPT 2628 - ÖİK 639)](https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Sekizinci-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani-Madencilik-OIK-Raporu-MetalMadenlerAltKomisyon-Kursun-Cinko-Kadmiyum-Calisma-Grubu-Raporu.pdf), Devlet Planlama Teşkilatı, 2001
- [Lead poisoning (fact sheet)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/lead-poisoning-and-health), World Health Organization
- [Restoration and risk reduction of lead mining waste by phosphate-enriched biosolid amendments (N. Li, X. Tang, J. Yang, Z. Sun), Scientific Reports](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8076249/), Springer Nature, 2021
- [Keban](https://en.wikipedia.org/wiki/Keban), Wikipedia
- [Gongcheng Yao Autonomous County](https://en.wikipedia.org/wiki/Gongcheng_Yao_Autonomous_County), Wikipedia
- [Santa Eufemia, Córdoba](https://en.wikipedia.org/wiki/Santa_Eufemia,_C%C3%B3rdoba), Wikipedia
- [Ussel, Corrèze](https://en.wikipedia.org/wiki/Ussel,_Corr%C3%A8ze), Wikipedia
- [Bad Ems](https://en.wikipedia.org/wiki/Bad_Ems), Wikipedia
- [Kellogg, Idaho](https://en.wikipedia.org/wiki/Kellogg,_Idaho), Wikipedia
- [Broken Hill](https://en.wikipedia.org/wiki/Broken_Hill), Wikipedia
- [Phoenixville, Pennsylvania](https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenixville,_Pennsylvania), Wikipedia
- [Leadhills](https://en.wikipedia.org/wiki/Leadhills), Wikipedia
- [Příbram](https://en.wikipedia.org/wiki/P%C5%99%C3%ADbram), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/piromorfit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
