# Pirarjirit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirarjirit/
- İngilizcesi: Pyrargyrite
- Diğer adları: Koyu kırmızı gümüş cevheri, Yakut gümüşü
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: Ag₃SbS₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 2,5
- Özgül ağırlık: 5,82–5,86 g/cm³
- Parlaklık: Elmassı
- Saydamlık: Yarı saydam
- Renkler: koyu kırmızı
- Çizgi rengi: Morumsu kırmızı
- Dilinim: {10-11} yönünde belirgin; {01-12} yönünde çok kusurlu
- Kırılma: Konkoidal ile düzensiz arası; gevrek
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Prustitin koyu kırmızı ikizi: önemli bir gümüş cevheri, adı Yunanca “ateş” ve “gümüş”ten gelir.

Pirarjirit, gümüş, antimon ve kükürtten oluşan bir mineraldir (Ag₃SbS₃). Koyu kırmızı renkli, elmas gibi parlayan kristalleri yüzünden “koyu kırmızı gümüş cevheri” ya da “yakut gümüşü” diye de anılır. Önemli bir gümüş cevheridir. Prustitle aynı yapıdadır; aradaki fark, prustitte arsenik, pirarjiritte antimon bulunmasıdır. Adını 1831'de E. F. Glocker, bileşimine ve rengine işaret ederek Yunanca “ateş” ve “gümüş” sözcüklerinden verdi.

## Nasıl oluşur?

Pirarjirit, sıcak su çözeltilerinin (hidrotermal sıvıların) çatlaklarda dolaşarak bıraktığı damarlarda, düşük sıcaklıkta ve geç evrede oluşan birincil bir mineraldir; ikincil süreçlerle de oluşabilir. Yanında doğal gümüş, akantit, tetraedrit ve öteki gümüş sülfotuzlarıyla kalsit, dolomit ve kuvars bulunur. Prustitle bileşim bakımından iç içe geçebilir.

Handbook of Mineralogy'ye göre bilinen yerleri arasında Almanya'da Sankt Andreasberg ve Freiberg, İspanya'da Hiendelaencina, Çekya'da Jáchymov ve Příbram, ABD'de Comstock Lode, Bolivya'da Colquechaca, Meksika'da Fresnillo ve Guanajuato, Şili'de Chañarcillo ve Avustralya'da Broken Hill vardır.

## Ne işe yarar?

- **Gümüş cevheri:** Önemli bir gümüş kaynağıdır; gümüş sülfür mineralleri flotasyonla zenginleştirilir.
- **Koleksiyon:** Koyu kırmızı, parlak kristalleri koleksiyoncular tarafından aranır.

## Nasıl tanınır?

- Koyu kırmızı renklidir, elmasımsı parlar ve yarı saydamdır; kristalleri sık sık çizgilidir.
- Çizgi rengi morumsu kırmızıdır; bu, al kırmızı çizgi bırakan prustitten ayırmanın kolay bir yoludur.
- Yumuşaktır (Mohs 2,5) ve ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 5,8).
- Işıkta kaldıkça kararır.
- Çoğunlukla doğal gümüş, akantit, tetraedrit, kalsit ve kuvarsla birlikte bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Prustit (açık kırmızı gümüş cevheri) çok benzerdir; ancak prustit al kırmızı, pirarjirit ise morumsu kırmızı çizgi bırakır.
- Zinober de kırmızıdır ve kırmızı çizgi bırakır; ancak gümüş değil cıva mineralidir. Kesin tanı için analiz gerekir.

## Değerini ne belirler?

Pirarjirit önemli bir gümüş cevheridir: Saf pirarjiritin ağırlığının yaklaşık %60'ı gümüştür. Oksitlenmiş gümüş yataklarında seyrek değildir, ama güzel örnek olarak nadirdir. Koleksiyonda koyu kırmızı, parlak, keskin ve kararmamış kristaller aranır; ışıkta kararabildiği için karanlıkta saklanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Pirarjirit adını ateşte erimesinden alır. Doğrusu: Ad, Yunanca “ateş” ve “gümüş” sözcüklerinden gelir; ama mineralin ateşte erimesine değil, ateş kırmızısı rengine ve içerdiği gümüşe işaret eder.

## Merak edilenler

**Prustit ile pirarjirit nasıl ayrılır?**

İkisi de “yakut gümüşü” diye anılan, aynı yapıda, kırmızı gümüş mineralleridir. En kolay ayrım çizgi rengindedir: Prustit pürüzsüz porselen üzerinde al kırmızı, pirarjirit ise morumsu kırmızı çizgi bırakır. Bileşim farkı ise prustitin arsenik, pirarjiritin antimon içermesidir.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı Yunanca pyr (ateş) ve argyros (gümüş) sözcüklerinden gelir; hem rengine hem de bileşimindeki gümüşe işaret eder.
- Akantit, prustit ve pirarjirit, madencilik yapmaya yetecek kadar gümüş içerebilen az sayıdaki gümüş mineralindendir.
- Kristalleri 6 cm'ye kadar büyüyebilir.

## Nerede bulunur?

- Sankt Andreasberg, Harz Dağları, Almanya (Tarihî kaynak): İyi kristal veren başlıca klasik yerlerden
- Himmelsfürst madeni, Brand-Erbisdorf (Freiberg yakını), Saksonya, Almanya (Tarihî kaynak): Freiberg gümüş bölgesinin ünlü madeni
- Hiendelaencina, Guadalajara, İspanya (Bilinen bulunuş yeri): Güzel örnekler veren İspanyol gümüş madenleri
- Guanajuato, Meksika (Önemli yatak): İyi kristal veren başlıca yerlerden; Meksika'da Fresnillo da bilinir
- Příbram, Orta Bohemya, Çekya (Tarihî kaynak): Yüzyıllarca işletilen gümüşlü kurşun madenleri

## Kaynaklar

- [Pyrargyrite](https://en.wikipedia.org/wiki/Pyrargyrite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Pyrargyrite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/pyrargyrite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Dünyada ve Türkiye'de Gümüş (Maden Serisi)](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/dunyada-ve-turkiyede-gumus.pdf), MTA Genel Müdürlüğü


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirarjirit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0