# Peridotit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/peridotit/
- İngilizcesi: Peridotite
- Diğer adları: Dunit, harzburjit, lerzolit (türleri)
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Magmatik kayaçlar › Derinlik kayaçları
- Sertlik (Mohs): 5,5–7
- Özgül ağırlık: 3,1–3,4 g/cm³
- Renkler: zeytin yeşili, koyu yeşil, siyahımsı yeşil, kahverengi-turuncu (ayrışmış yüzeyde)
- Bileşim: Çoğunlukla olivin (%40'tan fazla) ve piroksenler (ortopiroksen, klinopiroksen); az miktarda spinel, kromit veya granat. Kuvars içermez; feldispat ya hiç yoktur ya da çok azdır. Olivin ve piroksen oranlarına göre dunit, harzburjit, lerzolit gibi türlere ayrılır.
- Doku: İri taneli; taze yüzeyde camsı yeşil olivin taneleri belirgindir. Yüzeydeki peridotitler çoğunlukla kısmen serpantinleşmiştir ve pas renkli bir ayrışma kabuğu taşır.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Ayaklarımızın çok altındaki dünyanın asıl malzemesi: üst mantoyu oluşturan, olivince zengin yeşil kayaç.

Peridotit, yer kabuğunun altındaki üst mantonun büyük bölümünü oluşturan, yeşil renkli ve ağır bir kayaçtır. Çoğunlukla olivin mineralinden oluşur; olivinin mücevher kalitesindeki türüne peridot denir. Normalde onlarca kilometre derinde bulunur, ama dağ oluşumu sırasında bazı parçaları yeryüzüne itilmiştir.

## Nasıl oluşur ve nerede bulunur?

Peridotit, yer kabuğunun altındaki **üst mantonun** başlıca kayacıdır. Mantodaki peridotit kısmen eridiğinde ortaya çıkan magma yükselerek bazalt ve gabroyu oluşturur; geride, olivince daha da zenginleşmiş peridotit kalır. Peridotit yeryüzüne başlıca iki yolla ulaşır: Okyanus kabuğu ve manto dilimlerinin dağ oluşumu sırasında kıtaların üzerine itildiği **ofiyolitlerde** ve bazalt gibi lavların derinlerden koparıp taşıdığı küçük **ksenolitler** hâlinde.

Peridotitin türleri olivin ve piroksen oranlarına göre adlandırılır: Neredeyse tamamı olivinden (%90'dan fazla) oluşan türe **dunit**, olivin ve ortopiroksenden oluşan türe **harzburjit**, iki tür pirokseni de içeren türe ise **lerzolit** denir. Yüzeyde su ile karşılaşan olivin kolayca serpantin minerallerine dönüşür; bu nedenle yeryüzündeki peridotitlerin çoğu kısmen **serpantinleşmiştir**.

## Ne işe yarar?

- **Krom ve nikel:** Dünyadaki krom cevherinin (kromit) önemli bir bölümü ofiyolitlerdeki peridotitlerden çıkarılır. Tropik iklimde peridotitin ayrışmasıyla oluşan lateritik topraklar da başlıca nikel kaynaklarındandır.
- **Olivin hammaddesi:** Olivince çok zengin dunitler öğütülerek döküm kumu, yüksek sıcaklığa dayanıklı (refrakter) malzeme ve demir-çelik üretiminde cüruf düzenleyici olarak kullanılır. Norveç'teki Åheim ocağı bunun bilinen en büyük örneklerindendir.
- **Değerli taş:** Peridotitteki olivinin şeffaf, yeşil türü peridot adıyla takılarda kullanılır.
- **Bilim ve karbon depolama:** Mantodan gelen peridotit parçaları Dünya'nın derinliklerini anlamak için incelenir; peridotitin karbondioksiti doğal yollarla bağlaması da karbon depolama yöntemleri için araştırılmaktadır.

## Türkiye'de peridotit

Türkiye, Neotetis Okyanusu'ndan kalan ofiyolitler bakımından çok zengindir ve bu ofiyolitlerin manto bölümleri büyük ölçüde peridotitten oluşur. Türkiye'nin krom yataklarının çoğu, bu peridotitlerin içindeki **kromit** kütleleridir. Elazığ'daki **Guleman ofiyoliti**, iri kromitit mercekleri barındıran harzburjit ve dunitleriyle bilinen örneklerden biridir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) 2026 verilerine göre Türkiye, Güney Afrika'dan sonra dünyanın en büyük ikinci kromit üreticisidir.

## Nasıl tanınır?

- Zeytin yeşili, camsı olivin taneleri ve koyu renkli piroksenlerden oluşur; beyaz feldispat taneleri görülmez.
- Boyutuna göre çok ağırdır; granit, bazalt gibi yaygın kayaçlardan belirgin biçimde yoğundur.
- Açıkta kalan yüzeyleri pas rengini andıran kahverengi-turuncu bir kabukla kaplanır; kırıldığında içi yeşildir.
- Kısmen serpantinleşmiş peridotitler daha yumuşaktır, kaygan dokunuşludur ve koyu yeşil-siyah damarlar içerir.

## Sahteler ve taklitler

- Serpantinleşmiş peridotit ve serpantinit, taş ticaretinde “yeşil mermer” adıyla satılabilir; bunlar mermer değildir ve asitle köpürmez.
- Peridotitteki olivinin mücevher türü olan peridotun yerine yeşil cam ve sentetik taşlar satılabilir; kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Değerini ne belirler?

Peridotit tek başına değeri düşük bir kayaçtır: kolayca ayrışıp serpantinleştiği için yapı taşı olarak pek kullanılmaz. Değerini daha çok taşıdığı cevherler belirler: içindeki kromit kütlelerinin büyüklüğü ve krom tenörü (cevherdeki krom oksit oranı), ayrışmasıyla oluşan nikel yataklarının tenörü ve işletme maliyeti. Olivince çok zengin, ayrışmamış dunitler ise saflıklarına göre sanayi hammaddesi olarak değer kazanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Peridotit ile peridot aynı şeydir. Doğrusu: Peridot bir mineralin (olivin) değerli taş kalitesindeki çeşidi, peridotit ise olivin ve piroksenlerden oluşan bir kayaçtır. Kayacın adı, içindeki olivinin eski adı olan peridottan gelir.
- Yanlış: Yer kabuğunun altındaki manto, erimiş lavdan oluşan sıvı bir tabakadır. Doğrusu: Üst manto büyük ölçüde katı peridotitten oluşur; milyonlarca yıl içinde çok yavaş akabilir, ama sıvı değildir. Magma, peridotitin yalnızca küçük bir bölümünün kısmen erimesiyle oluşur.

## Güvenlik

Peridotitin kendisi zararsızdır. Ancak su ile tepkimeye girerek serpantinleşmiş bölümleri, lifli krizotil (beyaz asbest) içerebilir. Bu tür kayaçlar kesilir, kırılır veya taşlanırken çıkan toz solunmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Mücevher olarak kullanılan peridot, peridotitteki olivinin şeffaf, yeşil türüdür; Kızıldeniz'deki Zabargad Adası'ndan antik çağlardan beri çıkarılır.
- Umman'daki Semail ofiyolitinde peridotit, havadaki karbondioksiti doğal yollarla karbonat minerallerine bağlıyor; bilim insanları bu süreci karbon depolamak için hızlandırmanın yollarını araştırıyor.

## Nerede bulunur?

- Semail Ofiyoliti, Hacer Dağları, Umman (Önemli yatak): Okyanus kabuğu ve üst mantonun karadaki en büyük ve en iyi korunmuş kesitlerinden biri; peridotitin doğal yollarla CO₂ bağlaması burada araştırılıyor.
- Zabargad Adası, Kızıldeniz, Mısır (Tarihî kaynak): Adadaki peridotitlerden antik çağlardan beri mücevher kalitesinde olivin (peridot) çıkarılmıştır.
- San Carlos, Arizona, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Bazalt lavlarının derinlerden taşıdığı peridotit parçaları (ksenolitler); önemli bir peridot kaynağı.
- Guleman (Alacakaya), Elazığ (Bilinen bulunuş yeri): Guleman ofiyolitinin manto bölümü, iri kromitit mercekleri içeren harzburjit ve dunitlerden oluşur; Türkiye'nin bilinen krom sahalarındandır.
- Åheim (Almklovdalen), Møre og Romsdal, Norveç (Önemli yatak): Dünitin (olivinden oluşan peridotit) açık ocakta çıkarıldığı; dünyanın en büyük ticari olivin yatağı olarak anılır
- Finero, Ivrea-Verbano Zonu, Piemonte, İtalya (Bilinen bulunuş yeri): Alp zincirinde manto kayacının (peridotit) yüzeye çıktığı klasik alanlardan
- Troodos Dağları, Kıbrıs (Bilinen bulunuş yeri): Bozulmamış bir ofiyolit dizisi; en altta okyanus mantosundan kalan peridotit (harzburjit ve dunit) bulunur
- Lizard Yarımadası, Cornwall, Birleşik Krallık (Bilinen bulunuş yeri): Lizard Kompleksi'nde ofiyolitin manto bölümünü oluşturan, büyük kısmı serpantinleşmiş peridotitler
- Güney Massifi, Yeni Kaledonya (Önemli yatak): Adanın büyük bir bölümünü kaplayan peridotit tabakası; ayrışmasıyla oluşan nikel yatakları dünyanın başlıca nikel kaynaklarındandır

## Belgeseller

- [Peridotite: A Piece of Earth’s Mantle - ERHAS #69: "Squishing Mantle Rocks" w/ Rachel Bernard](https://www.youtube.com/watch?v=Da2rthMi3BQ), Ethan Baxter's "Every Rock Has A Story" (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Peridotite](https://www.britannica.com/science/peridotite), Encyclopaedia Britannica
- [BGS Rock Classification Scheme: Peridotite](https://webapps.bgs.ac.uk/bgsrcs/rcs_details.cfm?code=PDT), British Geological Survey
- [In situ carbonation of peridotite for CO₂ storage (Kelemen & Matter)](https://doi.org/10.1073/pnas.0805794105), Proceedings of the National Academy of Sciences, 2008
- [Mineral chemistry and petrology of mantle peridotites from the Guleman ophiolite (SE Anatolia, Turkey): Evidence of a forearc setting (Rizeli et al.)](https://doi.org/10.1016/j.jafrearsci.2016.08.013), Journal of African Earth Sciences, 2016
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Chromium](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-chromium.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Nickel](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-nickel.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [The world’s largest commercial olivine deposit (Åheim, Norway)](https://www.sibelco.com/en/150-years/aheim), Sibelco
- [Troodos Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Troodos_Mountains), Wikipedia
- [Lizard complex](https://en.wikipedia.org/wiki/Lizard_complex), Wikipedia
- [Peridotite](https://en.wikipedia.org/wiki/Peridotite), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/peridotit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
