# Pentlandit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pentlandit/
- İngilizcesi: Pentlandite
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: (Fe,Ni)₉S₈
- Kristal sistemi: Kübik
- Sertlik (Mohs): 3,5–4
- Özgül ağırlık: 4,6–5 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: soluk bronz sarısı, gümüşlü türü kızıl kahverengi
- Çizgi rengi: Soluk bronz kahverengi
- Dilinim: Dilinim yok; {111} yönünde ayrılma (parting)
- Kırılma: Konkoidal (midye kabuğu gibi kavisli)
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Nikelin önemli sülfür cevheri: soluk bronz sarısı, mıknatısı çekmeyen ve çoğunlukla pirotinin içinde alev biçimli çıkıntılar yapan bir mineral.

Pentlandit; demir, nikel ve kükürtten oluşan ((Fe,Ni)₉S₈) soluk bronz sarısı renkli bir sülfür mineralidir. Çıkarılan nikelin önemli kaynaklarından biridir. Kristal olarak seyrek görülür; çoğunlukla pirotinin içinde taneler ya da alev biçimli çıkıntılar hâlinde bulunur. Ultrabazik ve bazik magmatik kayaçlarda, magma soğurken ayrışarak oluşur. Adını, mineralı ilk fark eden İrlandalı doğa bilimci Joseph Barclay Pentland'dan alır.

## Nasıl oluşur?

Pentlandit çoğunlukla ultrabazik kayaçların içinde, pirotinle iç içe oluşur; bu kayaçlardan magmanın soğurken ayrışmasıyla (magmatik ayrılma) türediği düşünülür. Manto kayaç parçalarında ve deniz tabanındaki “siyah bacalarda” da bulunur; göktaşlarında seyrek görülür. Yanında [pirotin](/tr/taslar/pirotin/), troilit, [kalkopirit](/tr/taslar/kalkopirit/), kübanit, makinavit ve [manyetit](/tr/taslar/manyetit/) bulunur. Soğuma sırasında pirotinin içinde alev biçimli pentlandit çıkıntıları ayrışır.

## Ne işe yarar?

Pentlandit bir nikel cevheridir; Sudbury, Norilsk ve Kambalda gibi büyük yataklarda çıkarılır. Pentlanditli cevherde çoğu kez bakır (kalkopirit), kobalt ve platin grubu metaller de bulunur ve birlikte kazanılır. USGS'ye göre ABD'de birincil nikelin başlıca kullanımları alaşımlar ve çelikler, elektrokaplama, katalizör ve kimyasallardır; paslanmaz ve alaşımlı çelikler ile nikel alaşımları tüketimin yüzde 85'inden fazlasını oluşturur.

MTA'ya göre nikelli pirotin-kalkopirit yataklarında nikel, pirotinle çok iç içe bulunan pentlandit olarak yer alır; cevher izabeye gönderilerek nikel-bakır matı elde edilir.

## Türkiye'de

Pentlandit, Türkiye'de maden olarak işletilen bir cevher değil, birkaç yerde bildirilen bir mineraldir. Elazığ'ın Maden ilçesindeki **Ergani bakır yatağında**, Hacettepe Üniversitesi araştırmacılarına göre Anayatak'taki pirotin yer yer pentlandit ayrışımları içerir. Eskişehir'deki **Dağküplü ofiyolitinde** MTA araştırmacıları, serpantinleşmiş dunit ve harzburjitlerdeki birincil sülfürlerin pentlandit ve pirotin olduğunu; birikimli dunit, vebsterit, piroksenit ve verlitlerde ise pentlandit, violarit, kalkopirit, pirotin, nabit bakır ve manyetitin görüldüğünü bildirmiştir. Bu sülfürler az miktardadır.

## Nasıl tanınır?

- Rengi soluk bronz sarısıdır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi soluk bronz kahverengidir.
- Mıknatısı etkilemez; çoğu zaman iç içe bulunduğu pirotin ise etkiler. Bu, ikisini ayırmanın en kolay yoludur.
- Yumuşaktır (sertlik 3,5–4) ve kırılgandır; kırığı midye kabuğu gibi kavislidir (konkoidal). Dilinimi yoktur, ama {111} düzlemi boyunca sekiz yüzlü biçimde ayrılır.
- Nadiren kristal verir (10 cm'ye kadar, başka sülfürlerin içine gömülü); çoğunlukla taneli yığışımlar hâlinde ya da pirotinin içinde alev biçimli çıkıntılar (ayrışım) yapar.
- Özgül ağırlığı yaklaşık 4,6–5'tir.

## Sahteler ve taklitler

- Pirotin, kalkopirit ve pirit gibi bronz-sarı sülfürlere çok benzer. Mıknatıs (pirotin çekilir, pentlandit çekilmez), sertlik, çizgi rengi ve sekiz yüzlü ayrılma ipucu verir; ama nikel içeriği ancak laboratuvar analiziyle kanıtlanır.

## Değerini ne belirler?

Pentlandit cevher olarak değer taşır: cevherdeki nikel oranı (tenör), yatağın büyüklüğü, yanında kazanılan bakır, kobalt ve platin grubu metaller gibi yan ürünler, çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ve nikel talebi belirleyicidir. Nikelin büyük bölümü paslanmaz çelik ve alaşımlarda kullanıldığı için talep bu sektörlerle birlikte değişir. Koleksiyonda ise pentlandit nadiren güzel kristal verir; değerini örneğin boyutu, belirginliği ve Sudbury gibi ünlü bir yataktan gelmesi belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Nikel mıknatısı çeken bir metaldir; öyleyse nikel cevheri pentlandit de manyetiktir. Doğrusu: Pentlandit manyetik değildir. Bir nikel cevheri parçasında mıknatısa tepki veren kısım çoğu zaman pentlanditle iç içe bulunan pirotindir.
- Yanlış: Nikelin hepsi pentlandit gibi sülfür cevherlerinden çıkarılır. Doğrusu: USGS'ye göre dünya nikel kaynaklarının yaklaşık yüzde 54'ü lateritlerde (ayrışmayla nikelce zenginleşmiş yüzey kayaçlarında), yaklaşık yüzde 35'i magmatik sülfür yataklarındadır. Pentlandit bu sülfür yataklarının başlıca nikel mineralidir.

## Güvenlik

Pentlandit nikel içerir (Handbook of Mineralogy'deki örneklerde ağırlıkça yaklaşık yüzde 19–34). Nikel en yaygın temas alerjisi etkenidir: nikel alerjisi olanlar için bu mineralle uzun süreli cilt temasından kaçınmak akıllıca olur. Nikel bileşikleri tozu solunduğunda tehlikelidir: Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), nikel refinerilerinde karşılaşılan nikel sülfür ve oksit karışımları için insanda kanserojenlik kanıtını yeterli bulmuş ve nikel bileşiklerini insanda kanserojen (Grup 1) saymıştır. Bu yüzden pentlandit örneğini öğütmeyin, zımparalamayın, tozunu solumayın. Ağza götürmeyin: nikel bileşiklerinin yutulması bulantı, kusma, ishal ve baş ağrısı yapabilir. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın. Dokunduktan sonra elleri yıkayın; örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı, mineralı ilk fark eden İrlandalı doğa bilimci ve tarihçi Joseph Barclay Pentland'a (1797–1873) aittir.
- Magma soğurken pentlandit, pirotinin içinde alev biçimli çıkıntılar olarak ayrışır; bu “alevler” mikroskopta pentlandit tanımanın klasik yoludur.
- Dünya nikel kaynaklarının yaklaşık yüzde 35'i magmatik sülfür yataklarında, yaklaşık yüzde 54'ü ise lateritlerde bulunur (USGS).
- Pentlandit, manto kayaç parçalarında ve deniz tabanındaki “siyah baca” (black smoker) yataklarında da görülür.

## Nerede bulunur?

- Sudbury Havzası, Ontario, Kanada (Önemli yatak): Dünyanın en büyük nikel ve bakır cevheri tedarikçilerinden biri; cevher pirotin, kalkopirit ve pentlandit kayaçlarından oluşur
- Voisey's Bay, Labrador, Kanada (Önemli yatak): Vikipedi ve Handbook of Mineralogy, Voisey's Bay nikel-bakır-kobalt yatağını pentlandit için sayar
- Norilsk, Krasnoyarsk Eyaleti, Rusya (Önemli yatak): Vikipedi'nin pentlandit için andığı Norilsk nikel yatağı (koordinat kent merkezi)
- Kambalda, Batı Avustralya (Önemli yatak): Handbook of Mineralogy'nin Kalgoorlie'nin yaklaşık 56 km güneyinde andığı, Vikipedi'nin de pentlandit için sayduğu nikel madeni kenti (koordinat kent merkezi)
- Rustenburg yöresi, Merensky Resifi, Bushveld Kompleksi, Güney Afrika (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin pentlandit için andığı Merensky Resifi (koordinat Rustenburg kenti)
- Maden (Ergani bakır yatağı, Anayatak), Elazığ (Bilinen bulunuş yeri): Anayatak'taki pirotin yer yer pentlandit ayrışımları içerir (koordinat ilçe merkezi)
- Dağküplü ofiyoliti, Eskişehir (Bilinen bulunuş yeri): Serpantinleşmiş dunit ve harzburjitlerdeki birincil sülfürler pentlandit ve pirotindir; kaynak yeri yalnızca “Eskişehir” diye belirtir (koordinat il merkezi)

## Belgeseller

- [Rock of the Week #86: Nickel Rich Ore Sudbury](https://www.youtube.com/watch?v=TFSFgcXww1w), ESS234 online field course (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Pentlandite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/pentlandite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Pentlandite](https://en.wikipedia.org/wiki/Pentlandite), Wikipedia
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Nickel](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-nickel.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Nickel: toxicological overview](https://www.gov.uk/government/publications/nickel-properties-incident-management-and-toxicology/nickel-toxicological-overview), UK Health Security Agency (GOV.UK)
- [Nickel allergy](https://en.wikipedia.org/wiki/Nickel_allergy), Wikipedia
- [Pyrrhotite](https://geology.com/minerals/pyrrhotite.shtml), Geology.com
- [Türkiye ve Dünyada Bakır](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/Turkiyede_dunyada_bakir.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
- [Ergani (Maden) bakır yatağı ve plaka tektoniği (S. İleri, B. Salancı, M. Bitem, R. Doğan)](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/1314fc026da60d8_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 19: 133–142, 1976
- [Dağküplü (Eskişehir) Ofiyoliti Ultrabazik ve Bazik Kayaçlarına Bağlı Nabit Metal ve Metalik Cevher Minerallerine Kökensel Açıdan Bir Yaklaşım (H. Erdal ve ark.)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [Sudbury Basin](https://en.wikipedia.org/wiki/Sudbury_Basin), Wikipedia
- [Voisey's Bay](https://en.wikipedia.org/wiki/Voisey%27s_Bay), Wikipedia
- [Norilsk](https://en.wikipedia.org/wiki/Norilsk), Wikipedia
- [Kambalda, Western Australia](https://en.wikipedia.org/wiki/Kambalda,_Western_Australia), Wikipedia
- [Rustenburg](https://en.wikipedia.org/wiki/Rustenburg), Wikipedia
- [Maden, Elazığ](https://en.wikipedia.org/wiki/Maden,_Elaz%C4%B1%C4%9F), Wikipedia
- [Eskişehir](https://en.wikipedia.org/wiki/Eski%C5%9Fehir), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pentlandit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
