# Pentelikon mermeri

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pentelikon-mermeri/
- İngilizcesi: Pentelic marble
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmasız
- Sertlik (Mohs): 3–4
- Özgül ağırlık: 2,71–2,73 g/cm³
- Renkler: hafif sarımsı tonlu beyaz, güneşte altın rengine çalan beyaz
- Bileşim: Kalsit mermeri; dolomit içermez. Az miktarda kuvars, muskovit (beyaz mika), pirit ve apatit bulunur; seyrek olarak kalsitleşmiş fosil kırıntıları görülür.
- Doku: İnce taneli, sıkı doku; gözenekliliği çok düşüktür (doğal aşınmadan sonra bile yaklaşık yüzde 0,3–0,7). Mekanik dayanımı tane yönüne göre değişir.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Atina'nın kuzeydoğusundaki Pentelikon Dağı'nın ince taneli beyaz mermeri: Parthenon'un, Akropolis'in ve tümüyle mermerden yapılmış tek stadyumun taşı.

Pentelikon mermeri, Atina'nın yaklaşık 18 km kuzeydoğusundaki Pentelikon (Penteli) Dağı'ndan çıkarılan ince taneli beyaz bir mermerdir. Hafif sarımsı bir tonu vardır; bu yüzden güneş ışığında altın rengine çalar. MÖ 5. yüzyılda Atina Akropolisi'nin büyük yapıları, başta Parthenon olmak üzere, bu mermerle inşa edildi. Antik ocak bugün koruma altındadır ve yalnızca Akropolis'in onarımı için taş verir.

## Nasıl oluşur?

Pentelikon mermeri de bir **kireçtaşının** başkalaşımıyla oluşmuştur: Denizde biriken kalsiyum karbonat katmanları, dağ oluşumu sırasında derine gömülüp ısı ve basınç altında erimeden yeniden kristalleşti. Ancak bu mermerde başkalaşım, özgün kayacın izlerini tümüyle silmemiştir: İçinde seyrek olarak kalsite dönüşmüş fosil kırıntıları görülür. Kayacın içindeki az miktarda kuvars, beyaz mika (muskovit), pirit ve apatit, eski kireçtaşındaki safsızlıklardan gelir.

Mermerin tane yönlenmesi belirgindir; bu yüzden dayanımı, yükün tanelere paralel ya da dik gelmesine göre değişir. Gözenekliliği çok düşüktür: Doğal aşınmadan sonra bile yüzeyde yalnızca yüzde 0,3–0,7 kadardır.

## Ne işe yarar?

- **Akropolis:** Antik Atina'nın yapıları, özellikle Akropolis'teki anıtlar Pentelikon mermeriyle inşa edildi. Yapımına MÖ 447'de başlanan Parthenon, büyük ölçüde MÖ 432'de tamamlandı; süsleme işleri en az MÖ 431'e kadar sürdü.
- **Heykel:** Parthenon'un frizleri ve alınlık heykelleri bu mermerden yontuldu. İzotop analizleri, bugün British Museum'da bulunan Elgin Mermerleri'nin Pentelikon ocaklarındaki belirli bir birimden çıktığını göstermiştir.
- **Roma:** Mermer Roma'ya da taşındı ve orada yapılarda ve heykellerde kullanıldı.
- **Stadyum:** Atina'daki Panathinaiko Stadyumu hem MS 2. yüzyılda hem de 1896 Olimpiyatları öncesinde Pentelikon mermeriyle yapıldı.
- **Onarım:** Antik ocak bugün yalnızca Akropolis Restorasyon Projesi için taş verir.

## Ocaklar

Antik ocaklar, Atina'nın 18 km kadar kuzeydoğusundaki Pentelikon Dağı'nın güneybatı yamacındadır. En bilineni, yaklaşık 700 metre yükseklikteki **Spilia ocağı** ve onun içindeki **Davelis Mağarası**'dır. Kaya yüzlerinde hâlâ keski ve kama izleri, blokların kızaklarla indirildiği eski taş döşeli yol ve yarım bırakılmış bir sütun tamburu görülür. Mimar Manolis Korres, bu yolun ocaktan Akropolis'e kadar kesintisiz yokuş aşağı indiğini göstermiştir. Mağara 18. yüzyıldan beri Richard Chandler ve Edward Dodwell gibi gezginlerin uğrak yeri olmuştur.

Ocağın içindeki mağaranın girişine 10–12. yüzyıllarda iki bölümlü küçük bir Bizans kilisesi yapılmıştır: Güneydeki Aziz Spiridon şapeli doğrudan mağara duvarına oyulmuş, kuzeydeki Aziz Nikolaos şapeli ise sonradan taş duvar ve kubbeyle eklenmiştir. İki şapeli süsleyen 13. yüzyıl fresklerinin bir kısmı, 1970'lerin sonu ile 1980'lerin başında yapılan askerî çalışmalarda zarar görünce Atina'daki Bizans ve Hristiyan Müzesi'ne taşınmıştır. Mağaranın bugünkü adı, 19. yüzyılın ünlü eşkıyası Hristos Davelis'le ilişkilendirilmesinden gelir; ama bu bağlantının tarihî değil, efsanevi olduğu düşünülür.

## Nasıl tanınır?

- Beyaz zemin üzerinde hafif, eşit dağılmış sarımsı bir ton görülür; bu yüzden güneş ışığında altın rengine çalar.
- Taneleri incedir ve çıplak gözle zor seçilir; Paros mermerinden daha az ışık geçirir (ışık yaklaşık 1,5 cm içeri işler, Paros lychnites'inde yaklaşık 3,5 cm).
- Çelik bıçakla çizilebilir; seyreltik asit damlatıldığında köpürür. Gözenekliliği çok düşüktür, suyu çok az emer.
- Antik eserlerde kaynağı kesin belirlemek için tane boyu, eşlik eden mineraller ve karbon–oksijen izotop oranları ölçülür. Pentelikon mermeri dolomit içermez ve kuvars ile muskovit taşır; Marmara Adası (Prokonnesos) mermeri ise kalsit ve dolomit karışımıdır.

## Değerini ne belirler?

Pentelikon mermerinin değerini; ince ve eşit tanesi, temiz beyaz rengi, düşük gözenekliliği ve ocaktan büyük, çatlaksız blok çıkarılabilmesi belirler. Bugün değeri büyük ölçüde tarihî önemindedir: Antik ocak yasayla korunur ve yalnızca Akropolis anıtlarının onarımında kullanılacak taşı sağlar. Onarımda özgün taşla aynı kaynaktan gelen mermerin kullanılabilmesi, anıtların korunması için büyük önem taşır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Parthenon'un heykelleri, bugün göründükleri gibi bembeyaz mermerdi. Doğrusu: British Museum, King's College London ve Chicago Sanat Enstitüsü'nün 2023'te yayımlanan çalışması, Parthenon heykellerinde Mısır mavisi, mor ve beyaz boya izleri bulmuştur. Heykeller başlangıçta renkli desenlerle boyanmıştı; boyalar zamanla ve eski temizlik çalışmalarıyla silindi.
- Yanlış: Pentelikon mermeri ile Paros mermeri aynı taştır. Doğrusu: İkisi de antik Yunanistan'ın ünlü beyaz mermerleridir ve birbirine rakipti, ama farklıdır: Pentelikon mermeri ince tanelidir, hafif sarımsı bir tonu vardır ve az ışık geçirir; Paros mermeri ise saf beyaz ve çok daha yarı saydamdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Atina'daki Panathinaiko Stadyumu dünyada tümüyle mermerden yapılmış tek stadyumdur. Herodes Atticus onu MS 144 dolayında Pentelikon mermeriyle yeniden yaptırdı; 1896'daki ilk modern Olimpiyat Oyunları için de yine Pentelikon mermeriyle onarıldı.
- Ocaktan Akropolis'e uzanan antik taş yolu sürekli yokuş aşağı iner ve arazinin doğal eğimini izler; ağır bloklar ocaktan bu yol boyunca kızaklarla indirilmiştir.
- Pentelikon'daki Davelis Mağarası aslında antik bir mermer ocağıdır; girişine 10–12. yüzyıllarda iki şapelli küçük bir Bizans kilisesi yapılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Spilia ocağı ve Davelis Mağarası, Pentelikon Dağı, Atika, Yunanistan (Tip lokalite): Dağın güneybatı yamacında, yaklaşık 700 m yükseklikteki antik ocak; kaya yüzlerinde keski ve kama izleri, blokların kızaklarla indirildiği eski taş yol ve yarım kalmış bir sütun tamburu görülür. Antik ocak yasayla korunur ve yalnızca Akropolis restorasyonu için taş verir.

## Kaynaklar

- [Pentelic marble](https://en.wikipedia.org/wiki/Pentelic_marble), Wikipedia
- [Mount Penteli](https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Penteli), Wikipedia
- [Davelis Cave](https://en.wikipedia.org/wiki/Davelis_Cave), Wikipedia
- [Stress corrosion cracking of untreated Pentelic marble (Skoulikidis, Vassiliou, Tsakona & Kritikou), Transactions on the Built Environment 4](https://www.witpress.com/Secure/elibrary/papers/STR93/STR93021FU.pdf), WIT Press, 1993
- [Comparison of the Accessory Mineral Content from the Ancient Marble Quarries of Mt. Pentelikon (Attica, Greece) and Proconnesus (Marmara Island, Turkey) (L. N. Babcock & S. E. Swanson)](https://gsa.confex.com/gsa/2011AM/webprogram/Paper191134.html), Geological Society of America, Annual Meeting abstracts, 2011
- [Parthenon](https://en.wikipedia.org/wiki/Parthenon), Wikipedia
- [Panathenaic Stadium](https://en.wikipedia.org/wiki/Panathenaic_Stadium), Wikipedia
- [Scientific analysis reveals the true colours of the Parthenon Sculptures](https://www.kcl.ac.uk/news/scientific-analysis-reveals-the-true-colours-of-the-parthenon-sculptures), King's College London, 2023
- [Carrara Marble (A. J. M. Barron), Mercian Geologist 19(3), 188–194](https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/524277/1/Mercian%202018%20v19%20p188%20Carrara%20Marble,%20Barron%20HR.pdf), East Midlands Geological Society, 2018
- [The Legendary Marble of the Island of Paros that Shaped Art History](https://www.greeknewsagenda.gr/?p=19663), Greek News Agenda (Secretariat General for Communication and Media), 2025


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pentelikon-mermeri/ · Lisans: CC BY-SA 4.0