# Pegmatit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pegmatit/
- İngilizcesi: Pegmatite
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Magmatik kayaçlar › Derinlik kayaçları
- Sertlik (Mohs): 6–7
- Özgül ağırlık: 2,6–2,8 g/cm³
- Renkler: beyaz, krem, pembe, gri, siyah benekli
- Bileşim: Çoğu pegmatitin bileşimi granite benzer: bol kuvars, feldispat ve mika. Karmaşık pegmatitler spodümen, lepidolit, beril, turmalin, topaz ve tantal, niyobyum, kalay mineralleri de içerebilir. Sertlik ve yoğunluk ana minerallerinden (kuvars, feldispat, mika) türetilmiştir.
- Doku: Çok iri taneli: Kristaller birbirine kenetlenmiştir ve çoğunlukla 1 cm'den büyüktür; bazen metrelerce uzunluğa ve tonlarca ağırlığa ulaşır.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Kristallerin dev boyutlara ulaştığı kayaç: 12 metrelik spodümenler, 18 metrelik beril ve telefon pillerindeki lityumun önemli bir kaynağı.

Pegmatit, kristallerinin çoğu 1 santimetreden büyük olan, çok iri taneli bir magmatik kayaçtır. Çoğu granite benzer: bol kuvars, feldispat ve mikadan oluşur. Bir magma kütlesi soğurken en son kalan, suca ve nadir elementlerce zengin sıvıdan oluşur. Bu yüzden lityum, berilyum, tantal ve kalay gibi elementlerin yanı sıra turmalin, akuamarin ve topaz gibi değerli taşların da önemli kaynağıdır.

## Nasıl oluşur?

Büyük bir magma kütlesi yer kabuğunda soğuyup granite dönüşürken, en son kalan sıvı su, uçucu maddeler ve nadir elementlerce zenginleşir. Bu sıvı, granit kütlesinin kenarlarındaki çatlaklara ve ceplere sızar; burada atomlar kolayca hareket edebildiği için kristaller çok büyüyebilir. Bu yüzden pegmatitler çoğunlukla granitlerin çevresinde damarlar ve dayklar hâlinde bulunur. Adı, Homeros dönemi Yunancasında “birbirine bağlamak” anlamına gelen pēgnymi sözcüğünden gelir; iç içe geçmiş kuvars ve feldispat kristallerine gönderme yapar. Terimi ilk kez 1822'de mineralog René Just Haüy kullandı.

## Ne işe yarar?

- **Lityum:** Spodümen ve lepidolit içeren pegmatitler, pillerde kullanılan lityumun önemli kaynaklarıdır.
- **Berilyum ve diğer metaller:** Dünyadaki berilyumun çoğu pegmatitlerdeki değersiz berilden elde edilir; pegmatitler tantal, niyobyum, kalay ve nadir toprak elementleri için de işletilir.
- **Feldispat ve mika:** Feldispat cam ve seramik yapımında, büyük mika levhaları elektronikte kullanılır.
- **Değerli taşlar:** Turmalin, akuamarin, zümrüt ve topaz gibi değerli taşların çoğu pegmatitlerin ceplerinden çıkar.

## Nasıl tanınır?

- Kristalleri çok iridir: Çoğu 1 santimetreden büyüktür, bazen bir avuçtan, hatta bir insandan büyük olabilir.
- Çoğunlukla beyaz ya da pembe feldispat, gri kuvars ve parlak, yaprak yaprak ayrılan mika levhalarından oluşur.
- Kuvars ile feldispat bazen iç içe büyüyerek eski yazıları andıran bir desen oluşturur (yazılı granit).
- Genellikle büyük granit kütlelerinin kenarlarında damar ve dayk biçiminde bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- İri taneli granit pegmatitle karıştırılabilir; pegmatitte kristaller çok daha iridir ve boyutları bir yerden ötekine çok değişir.

## Değerini ne belirler?

Pegmatit bir kayaç olarak değil, içerdiği minerallerle değer kazanır. Lityum (spodümen, lepidolit), berilyum (beril), tantal, niyobyum ve kalay içeren pegmatitler maden olarak işletilir; feldispat ve mika da cam, seramik ve elektronik için çıkarılır. Değerli taş içeren ceplerin değeri taşların kalitesine bağlıdır. Güzel desenli pegmatitler bazen kesilip cilalanarak tezgâh ve kaplama taşı yapılır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Pegmatitteki dev kristallerin büyümesi milyonlarca yıl sürmüştür. Doğrusu: Pegmatitlerin nasıl oluştuğu hâlâ tartışılıyor, ama bazı araştırmalar kristallerin günde 1 ila 10 metre gibi çok hızlı büyüyebildiğini gösteriyor. Kristallerin iri olması, onları besleyen sıvının su ve uçucu maddelerce zengin olmasıyla ilgilidir.

## Bunu biliyor muydun?

- Bilinen en büyük beril kristali Madagaskar'da bir pegmatitten çıktı: yaklaşık 380 ton ağırlığında, 18 metre uzunluğunda ve 3,5 metre kalınlığındaydı.
- Güney Dakota'daki Black Hills pegmatitlerinde 12 metreyi aşan spodümen kristalleri bulunmuştur.
- Bazı araştırmalara göre pegmatit kristalleri günde 1 ila 10 metre gibi şaşırtıcı bir hızla büyüyebilir.

## Nerede bulunur?

- Black Hills (Etta madeni, Keystone), Güney Dakota, ABD (Önemli yatak): Pegmatitlerinde 12 metreyi aşan spodümen kristalleri bulunmuştur; Etta madeni bunların en ünlüsüdür.
- Tanco madeni, Bernic Gölü, Manitoba, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): Spodümenin işletildiği, nadir elementlerce zengin bir pegmatit.
- Pala, San Diego County, Kaliforniya, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Turmalin ve kunzitiyle ünlü bir pegmatit bölgesi.
- Araçuaí–Itinga–Salinas, Minas Gerais, Brezilya (Önemli yatak): Pegmatitlerinde değerli turmalin bulunan geniş bir bölge; Minas Gerais pegmatit kuşağı akuamarin, turmalin ve başka pek çok değerli taşın kaynağıdır.
- Bumpus taş ocağı, Albany, Maine, ABD (Tarihî kaynak): Bilinen en büyük beril kristallerinden bazılarını veren pegmatit ocağı: 8 metreye kadar uzunluk, 26 ton ağırlık.
- Spruce Pine, Kuzey Carolina, ABD (Önemli yatak): Mika, feldispat ve çok saf kuvars için işletilen pegmatit bölgesi.

## Belgeseller

- [What is a pegmatite and how do large crystals form?](https://www.youtube.com/watch?v=uXXrNT7it1o), Cin-Ty Lee (İngilizce)
- [Rockhound? You Need to Know About PEGMATITES !!!](https://www.youtube.com/watch?v=7yZOrpFTEqQ), Let's Go Geo (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Pegmatite](https://en.wikipedia.org/wiki/Pegmatite), Wikipedia
- [Pegmatite (H. M. King)](https://geology.com/rocks/pegmatite.shtml), Geology.com
- [Handbook of Mineralogy: Spodumene](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/spodumene.pdf), Mineralogical Society of America
- [Spodumene](https://en.wikipedia.org/wiki/Spodumene), Wikipedia
- [Pala, California](https://en.wikipedia.org/wiki/Pala,_California), Wikipedia
- [Tourmaline](https://en.wikipedia.org/wiki/Tourmaline), Wikipedia
- [Bumpus Quarry](https://en.wikipedia.org/wiki/Bumpus_Quarry), Wikipedia
- [Spruce Pine, North Carolina](https://en.wikipedia.org/wiki/Spruce_Pine,_North_Carolina), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pegmatit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
