# Pallasit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pallasit/
- İngilizcesi: Pallasite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı-demirli meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–7
- Özgül ağırlık: 4,66–4,86 g/cm³
- Parlaklık: Metalik, Camsı
- Saydamlık: Opak, Yarı saydam
- Renkler: çelik grisi metal, sarımsı yeşil ve kehribar renkli olivin, kahverengi (pas ve erime kabuğu)
- Bileşim: Kabaca yarı yarıya demir-nikel metali (kamasit ve tenit) ile olivin (magnezyumca zengin demir-magnezyum silikat); az miktarda şreibersit, troilit, kromit ve fosfat mineralleri.
- Doku: Sürekli bir metal ağının içine gömülü, çoğu santimetre boyutunda, köşeli ya da yuvarlak olivin kristalleri veya kristal kümeleri. İnce dilimler ışığa tutulduğunda olivinler vitray gibi parlar; metal kısım dağlanınca Widmanstätten deseni görülebilir.
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş
- Son kontrol: 2026-10-04

Parlak demir-nikel metalinin içine gömülü altın sarısı ve yeşil olivin kristalleriyle en güzel meteoritlerden sayılan nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Pallasitler, kabaca yarısı metal yarısı taş olan nadir meteoritlerdir. Parlak demir-nikel metalinin içinde, mücevher olarak peridot adıyla bilinen yeşil olivin kristalleri bulunur. İnce dilimleri ışığa tutulduğunda vitray gibi parıldar.

## Nasıl oluşur?

Pallasitlerin, bir zamanlar erimiş bir asteroidin demir-nikel çekirdeği ile olivince zengin mantosunun sınırında oluştuğu düşünülür. Başka bir görüşe göre ise büyük çarpışmalar sırasında çekirdek metali ile manto kayaçlarının karışmasıyla oluşmuşlardır; bilim insanları bu konuda henüz uzlaşmış değildir. **Olivin**, magnezyum ve demir içeren bir silikat mineralidir; değerli taş hâline **peridot** denir ve bazı pallasitlerde mücevher kalitesinde olivin bulunur.

## Ne işe yarar?

Pallasitlerin asıl önemi bilimseldir. Bir asteroidin metal çekirdeği ile kayaç mantosunun buluştuğu bölgeden ya da bu iki kısmın çarpışmalarla karıştığı yerlerden geldikleri düşünüldüğü için, gezegenlerin ve asteroitlerin iç yapısını anlamaya yardım ederler; Dünya'nın çekirdeğine doğrudan ulaşmak mümkün olmadığından bu tür meteoritler eşsiz örneklerdir. Imilac ve Esquel pallasitlerinin metalindeki çok ince yapıların incelenmesi, ana gövdelerinin bir zamanlar Dünya'daki gibi bir manyetik alana sahip olduğunu göstermiştir. Ayrıca ince dilimleri müzelerde sergilenir; içlerinden kesilen küçük peridotlar ender olarak takılarda kullanılır.

## Ne kadar nadir?

Pallasitler, bilinen meteoritlerin yüzde birinden çok daha azını oluşturur ve düşerken gözlenmiş pallasit sayısı yalnızca birkaçtır. En ünlüleri arasında Rusya'daki Krasnojarsk, ABD'nin Kansas eyaletindeki Brenham, Şili'deki Imilac ve Çin'deki Fukang meteoritleri vardır. Güzellikleri nedeniyle ince dilimleri müzelerde ve koleksiyonlarda çok aranır.

## Bilim tarihindeki yeri

Krasnojarsk kütlesi 1749'da Sibirya'da bulundu ve 1772'de Peter Simon Pallas'a gösterildi. Alman fizikçi Ernst Chladni 1794'te bu demir kütlesinin uzaydan geldiğini savundu; o dönemde gökten taş düştüğüne pek inanılmıyordu ve Chladni'nin çalışması meteorit biliminin başlangıcı sayılır. Bu kütleden alınan bir parça, 1804'te asitle dağlanan ilk meteorit oldu ve Widmanstätten deseni ilk kez onun üzerinde görüldü.

## Nasıl tanınır?

- Kesilmiş yüzeyde gümüş renkli bir metal ağının içinde sarımsı yeşil ya da kehribar renginde, camsı olivin kristalleri görülür; ince dilimler ışığı geçirir.
- Metal içeriği nedeniyle çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı kahverengi pas ya da siyah erime kabuğuyla kaplı olabilir.
- Metal kısmı asitle dağlandığında Widmanstätten deseni görülebilir.
- Bir parçanın gerçekten pallasit olduğunu ve hangi meteorite ait olduğunu ancak bir meteorit laboratuvarı ya da Meteoritical Society'nin kayıtları doğrulayabilir.

## Sahteler ve taklitler

- Mezosideritler: Başka bir taşlı-demirli meteorit türüdür. Metalle karışık, kırıntılı ve düzensiz silikat parçaları içerir; pallasitlerdeki gibi iri, berrak olivin kristalleri göstermez. Gerçek meteorittir, ama pallasit değildir.
- Olivinli Dünya kayaçları: Bazaltların içindeki peridotit yumruları yeşil olivin kristallerinden oluşur, ama metal içermez ve mıknatısı çekmez.
- “Meteorit peridotu”: Pallasitlerden kesilmiş peridotlar gerçekten vardır, ancak son derece nadir ve küçüktür. Bu adla satılan bir taşın uzaydan geldiği, ancak eser element ve izotop analizi yapabilen bir laboratuvarda gösterilebilir.

## Değerini ne belirler?

Bir pallasitin değerini önce gerçekliği ve belgesi belirler: Parçanın, Meteoritical Society tarafından kaydedilmiş, adı ve bulunuş öyküsü bilinen bir meteoritten geldiği gösterilebilmelidir. Olivin kristallerinin iri, berrak ve çatlaksız olması, metalle olivinin dengeli dağılımı ve ışık geçiren ince dilimlerin iyi hazırlanmış olması değeri artırır. Bazı pallasitler havadaki nemle kolayca paslanır; paslanmaya dayanıklı örnekler daha çok aranır. Düşüşü gözlenmiş ya da ünlü bir pallasite ait parçalar koleksiyoncular için ayrıca değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Göktaşları yere kızgın, alev alev yanan hâlde düşer. Doğrusu: Göktaşının yüzeyi atmosferden geçerken yalnızca birkaç saniye erir; yere ulaşmadan önceki son 15 kilometre kadarlık yolda ise yavaşça düşerek soğur. Düştükten hemen sonra bulunan göktaşları çoğunlukla en fazla ılıktır; orta büyüklükte bir göktaşının düştüğü yerde yangın çıkardığı hiç görülmemiştir.
- Yanlış: Bahçede ya da tarlada bulunan ağır, paslı ve mıknatısı çeken bir taş büyük olasılıkla meteorittir. Doğrusu: Bu tür buluntuların büyük çoğunluğu demirli cüruf ya da manyetit ve hematit gibi Dünya kökenli maddelerdir. Gerçek meteoritler çok enderdir; kesin tanı ancak bir meteorit laboratuvarında konabilir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Türkiye'de bazı haber siteleri “Kansere şifa uzaydan geldi” gibi başlıklarla, göktaşlarında bulunan iridyumun kanser hücrelerini yok ettiğini yazmıştır.

Bilim ne diyor?: Haberlerin dayandığı çalışma (Warwick ve Sun Yat-sen Üniversiteleri, Angewandte Chemie, 2017) göktaşlarıyla değil, laboratuvarda üretilmiş organik iridyum bileşikleriyle yapılmıştır ve hâlâ laboratuvar aşamasındadır. İridyum Dünya'da nadir, göktaşlarında ise bol bir elementtir; başlık yalnızca bu bağlantıdan doğmuştur. Göktaşı ya da tozu bir kanser tedavisi değildir; kanser için bir hekime başvurulmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Pallasitler adını 2 Pallas asteroidinden değil, Krasnojarsk kütlesini inceleyen doğa bilimci Peter Simon Pallas'tan alır.
- Marjalahti pallasitindeki olivin kristallerinin bileşimi o kadar saf ve tekdüzedir ki olivin analizlerinde bilimsel standart olarak kullanılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Krasnoyarsk Krayı, Rusya (Tarihî kaynak): 1749'da bulunan Krasnojarsk kütlesi bilinen ilk pallasittir; 1772'de Peter Simon Pallas'a gösterilmiştir. Ana kütlesi Moskova'daki Fersman Mineraloji Müzesi'ndedir.
- Brenham, Kiowa County, Kansas, ABD (Önemli yatak): Toplam kütlesi 4 tonu aşan, en çok bilinen pallasitlerden biri.
- Imilac, Atakama Çölü, Şili (Bilinen bulunuş yeri): Atakama Çölü üzerinde patlayan çok daha büyük bir göktaşının parçaları olduğu düşünülür.
- Fukang, Sincan, Çin (Bilinen bulunuş yeri): 2000 yılında bulunan, ana kütlesi yaklaşık bir ton olan pallasit; iri ve berrak olivin kristalleriyle ünlüdür.
- Esquel, Chubut, Arjantin (Bilinen bulunuş yeri): 1951'de bir çiftçinin su deposu kazarken bulduğu, 755 kg'lık pallasit; sarımsı olivin kristalleriyle koleksiyoncuların en çok aradığı göktaşlarındandır.
- Seymchan, Magadan Bölgesi, Rusya (Bilinen bulunuş yeri): 1967'de Hekandue dere yatağında bulunan; bir tonu aşan parçaları olan pallasit.
- Brahin, Gomel Bölgesi, Belarus (Tarihî kaynak): 1807'de çiftçilerin 80 ve 20 kg'lık parçalar bulmasıyla tanınan pallasit; saçılma alanı yaklaşık 15 km uzunluğundadır.
- Huckitta, Kuzey Toprakları, Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Ana kütlesi 1937'de Huckitta çiftliğinde bulunan, yaklaşık 2,3 tonluk pallasit.

## Belgeseller

- [Pallasite: The beauty queen of meteorites](https://www.youtube.com/watch?v=ksvxU6PnNFI), UTD GEOSCIENCE STUDIO (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Pallasites](https://meteorites.asu.edu/meteorites/pallasites), Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
- [Types of meteorites](https://www.nhm.ac.uk/discover/types-of-meteorites.html), Natural History Museum, London
- [Meteorite](https://www.britannica.com/science/meteorite), Encyclopaedia Britannica
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Long-lived magnetism from solidification-driven convection on the pallasite parent body (Bryson et al.), Nature 517: 472–475](https://doi.org/10.1038/nature14114), Nature, 2015
- [Cold meteorites (T. Neil Davis)](https://www.gi.alaska.edu/alaska-science-forum/cold-meteorites), Alaska Science Forum, Geophysical Institute, University of Alaska Fairbanks, 1977
- [Pallasite](https://en.wikipedia.org/wiki/Pallasite), Wikipedia
- [Esquel (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Esquel_(meteorite)), Wikipedia
- [Seymchan (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Seymchan_(meteorite)), Wikipedia
- [Brahin (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Brahin_(meteorite)), Wikipedia
- [Huckitta (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Huckitta_(meteorite)), Wikipedia
- [Dinozorların Sonu Olan Meteor Kanser Tedavisinde Kılavuz Olabilir (5 Kasım 2017)](https://www.sozcu.com.tr/dinozorlarin-sonu-olan-meteor-kanser-tedavisinde-kilavuz-olabilir-wp2077821), Sözcü, 2017
- [Cancer Cells Destroyed With Dense Metal Found in Asteroids (University of Warwick press release)](https://www.sciencedaily.com/releases/2017/11/171102105839.htm), ScienceDaily, 2017


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/pallasit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
