# Otunit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/otunit/
- İngilizcesi: Autunite
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Fosfatlar
- Kimyasal formül: Ca(UO₂)₂(PO₄)₂·10–12H₂O
- Kristal sistemi: Tetragonal
- Sertlik (Mohs): 2–2,5
- Özgül ağırlık: 3,05–3,2 g/cm³
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: limon sarısı, kükürt sarısı, yeşilimsi sarı, soluk yeşil, koyu yeşil
- Çizgi rengi: Soluk sarı
- Dilinim: {001} yönünde mükemmel; {100} yönünde belirsiz
- Kırılma: Mükemmel dilinimi boyunca ince levhalara ayrılır
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Morötesi ışıkta yeşil-sarı parlayan uranyum minerali: güzel ama radyoaktif.

Otunit, kalsiyum, uranyum, fosfat ve sudan oluşan bir mineraldir (Ca(UO₂)₂(PO₄)₂·10–12H₂O). Limon sarısından yeşilimsi sarıya kadar değişen renkli, ince kare levhalar hâlinde kristallenir. Morötesi (UV) ışık altında güçlü bir yeşil-sarı ışıkla parlar. Uranyum içerdiği için radyoaktiftir ve uranyum cevheri olarak da kullanılır. 1852'de Fransa'daki Autun kenti yakınında bulundu ve adını bu kentten aldı.

## Nasıl oluşur?

Otunit **ikincil bir mineraldir**: uraninit gibi birincil uranyum mineralleri havayla ve suyla temas edip bozulduğunda (oksitleyici koşullarda) oluşur. Bu yüzden sıcak su damarlarında (hidrotermal damarlarda), granit pegmatitlerinde ve benzeri yerlerin yeryüzüne yakın kısımlarında bulunur. Yanında meta-otunit, torbernit, uranofan ve sabugalit gibi öteki ikincil uranyum mineralleri bulunur. Kristalleri 2 cm'ye kadar büyüyebilir.

Handbook of Mineralogy'ye göre otunit yaygındır, ama olağanüstü örnek veren yer azdır. Fransa'da Autun bölgesi ve Puy-de-Dôme'daki Gagnol madeni (iri kristaller), Portekiz'de Sabugal ve Urgeiriça, Almanya'da Vogtland'daki Bergen (iri kristaller), İngiltere'de Cornwall ve ABD'de Washington eyaletindeki Daybreak madeni (güzel gruplar) bilinen yerleri arasındadır.

## Ne işe yarar?

- **Uranyum cevheri:** Uranyum içeriği yüksek olduğu için uranyum cevheri olarak kullanılır.
- **Floresans gösterileri:** Morötesi ışıkta güçlü parladığı için floresan mineral koleksiyonlarının tanınmış örneklerindendir.
- **Bilim:** Uranyumun yeryüzüne yakın ortamlarda nasıl taşınıp çöktüğünü gösterir.

## Nasıl tanınır?

- Limon sarısı, kükürt sarısı ya da yeşilimsi sarı renkte, ince, kare ya da sekizgen biçimli levhalar hâlinde bulunur; çoğu zaman pul pul kabuklar oluşturur.
- Morötesi ışık altında güçlü yeşil-sarı renkte parlar (floresans).
- Çok yumuşaktır (Mohs 2–2,5) ve ince levhalara kolayca ayrılır.
- Radyoaktiftir; radyasyon ölçerle (Geiger sayacı) tespit edilebilir.
- Torbernit, uranofan ve öteki ikincil uranyum mineralleriyle birlikte bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Torbernit de aynı biçimde ince kare levhalar oluşturan bir uranyum mineralidir; ancak zümrüt yeşilidir ve kalsiyum yerine bakır içerir; otunitin aksine morötesi ışıkta parlamaz.

## Değerini ne belirler?

Otunit uranyum cevheri olarak kullanılabilir. Koleksiyonda ise canlı sarı-yeşil renkli, iri ve hasarsız levha grupları ile morötesi ışıkta güçlü parlayan örnekler aranır; Fransa'daki Autun bölgesi ve ABD'deki Daybreak madeni örnekleri tanınmıştır. Radyoaktif olduğu ve suyunu kaybedip bozulabildiği için saklanması özen ister.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Otunit karanlıkta kendiliğinden parlar; radyasyonu onu ışıldatır. Doğrusu: Otunit kendi kendine parlamaz; yalnızca morötesi ışık altında yeşil-sarı ışık yayar (floresans). Radyoaktif olması ise ayrı bir özelliktir ve gözle görülmez.

## Merak edilenler

**Otunit neden karanlıkta, morötesi ışıkta parlıyor?**

Otunitin yapısındaki uranyum, morötesi ışığı soğurup görünür yeşil-sarı ışık olarak geri yayar. Bu olaya floresans denir. Otunit en güçlü floresans gösteren minerallerden biridir; ama bu parlaklık radyoaktivitesinden değil, morötesi ışıktan kaynaklanır.

## Güvenlik

Otunit uranyum içerir ve radyoaktiftir; uranyum bozunurken radyoaktif bir gaz olan radon da oluşur. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre radon, akciğer kanserinin önde gelen nedenlerinden biridir. Örnekleri yatak odası, mutfak ve oturma alanlarından uzakta, kapalı ve etiketli bir kapta, iyi havalandırılan bir yerde ve çocukların erişemeyeceği biçimde saklayın; kutuyu havadar bir ortamda açın. Örneği yanınızda taşımayın, gereğinden uzun süre elde tutmayın ve dokunduktan sonra ellerinizi yıkayın. Otunit çok yumuşak ve ufalanır olduğu için kırmayın, kazımayın ya da toz hâline getirmeyin: Toz solunur ya da yutulursa vücudu içeriden ışınlar.

## Bunu biliyor muydun?

- Otunit havada suyunu kaybederek meta-otunite dönüşür. Bu yüzden müzeler örnekleri kurumasın diye cilayla kaplamış, bilimsel çalışmalar için de kapalı kaplarda saklanması önerilmiştir.
- Ağırlığının yaklaşık yarısı (%48) uranyumdur.
- ABD'nin Washington eyaletindeki Daybreak madeni, hem güzel otunit gruplarıyla hem de bölgedeki uranyum üretiminin çoğunu vermesiyle bilinir.

## Nerede bulunur?

- Autun, Saône-et-Loire, Fransa (Tip lokalite): Otunit 1852'de Autun yakınında bulundu ve adını bu kentten aldı; Les Oudots ocağı da bu bölgededir
- Daybreak (Dahl) madeni, Mount Spokane yakını, Washington, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Güzel otunit gruplarıyla bilinir; bölgedeki uranyum üretiminin çoğu bu madenden geldi (koordinat Mount Spokane)
- Sabugal, Guarda, Portekiz (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin otunit için andığı Portekiz yerlerinden

## Kaynaklar

- [Autunite](https://en.wikipedia.org/wiki/Autunite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Autunite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/autunite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Radon and health (fact sheet)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/radon-and-health), World Health Organization
- [Torbernite](https://en.wikipedia.org/wiki/Torbernite), Wikipedia
- [Autun](https://en.wikipedia.org/wiki/Autun), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/otunit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0