# Orpiment

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/orpiment/
- İngilizcesi: Orpiment
- Diğer adları: Sarı arsenik, Hamam otu (halk arasında), Zırnık
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: As₂S₃
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 1,5–2
- Özgül ağırlık: 3,48–3,49 g/cm³
- Kırılma indisi: 2,4–3,02
- Parlaklık: Reçinemsi, Sedefimsi
- Saydamlık: Saydam
- Renkler: limon sarısı, altın sarısı, kahverengimsi sarı
- Çizgi rengi: Soluk limon sarısı
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel, {100} yönünde kusurlu; ayrılan ince levhalar esnektir
- Kırılma: Kırılma yüzeyi kaynaklarda verilmez; mükemmel dilinim yüzünden ince levhalara ayrılır, bıçakla kesilebilir (sektil)
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Altın sarısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılan yumuşak bir mineral; arsenik içerdiği için çok zehirlidir.

Orpiment, arsenik ve kükürtten oluşan, limon ile altın arası canlı sarı renkli bir mineraldir. Çoğu zaman yaprak yaprak ya da lifli kütleler hâlinde bulunur. Adı Latincede “altın boya” anlamına gelir: Eski Mısır'dan Orta Çağ Avrupa'sına kadar sanatçılar onu sarı boya olarak kullanmıştır. Ama çok zehirlidir; bu yüzden artık boya olarak kullanılmaz ve elde tutulurken de dikkat ister.

## Nasıl oluşur?

Orpiment, volkanik gaz çıkışlarında (fumarollerde), düşük sıcaklıktaki hidrotermal damarlarda ve sıcak su kaynaklarında oluşur; buharın doğrudan katıya dönüşmesiyle (süblimleşme) de oluşabilir. Çoğu zaman realgar, stibnit, kalsit, barit ve jipsle birlikte bulunur. Realgar gibi başka arsenik minerallerinin değişmesiyle de ortaya çıkar. İyi kristalli örnekleri nadirdir.

## Ne işe yarar?

- **Sarı boya:** Eski Mısır'da MÖ 14. yüzyıla ait bir mezarda orpiment parçaları bulunmuştur. Orta Asya duvar resimlerinde, Çin lakelerinde ve ortaçağ Avrupa ikonalarında kullanılmıştır. Çivit boyasıyla karıştırılınca koyu yeşil verir. Zehirli olduğu ve kurşun ya da bakır içeren boyalarla uyuşmadığı için 19. yüzyılda kadmiyum ve krom sarıları gibi yeni boyalar çıkınca bırakılmıştır.
- **Tüy dökücü:** Hindistan kırsalında orpiment sönmüş kireçle karıştırılarak tüy dökücü olarak kullanılır. Deri sepilemede de postların tüyünü gidermek için kullanılmıştır. Türkiye'de “hamam otu” adıyla anılan tüy dökücü toz da bu geleneğin parçasıdır.
- **Zehir ve ilaç:** Sinek zehiri ve ok zehiri olarak, Çin'de ise çok zehirli olmasına karşın ilaç olarak kullanılmıştır.
- **Sanayi:** Kızılötesi ışığı geçiren cam, yarı iletkenler ve havai fişek yapımında kullanımı vardır.

## Adı ve “zırnık”

Latince adı auripigmentum (“altın boya”), Yunancadaki eski adı arsenikon'dur. Farsçada orpiment zarnikh adını taşır (zar: altın). Türkçedeki “zırnık” sözcüğü de Türk Dil Kurumu'na göre Farsça zirnīḫ'ten gelir ve günümüz sözlüğünde “arsenik” anlamına gelir.

## Türkiye'de

Britannica, orpimentin bulunduğu yerler arasında Türkiye'deki **Çölemerik**'i sayar; Handbook of Mineralogy de “Jelamerk” için orpiment kaydeder. Çölemerik, bugünkü **Hakkâri** kentinin eski adıdır; kaynaklar madenin tam yerini belirtmez. Batı Anadolu'daki tarihî **Balya** (Balıkesir) kurşun-çinko-gümüş madeninde de az miktarda orpiment ve realgar bulunduğu bildirilmiştir. Wikipedia'ya göre ortaçağ Avrupalı sanatçılar orpimenti Küçük Asya'dan (Anadolu'dan) ithal ederdi.

Türkiye'de halk arasında “hamam otu” olarak bilinen tüy dökücü toz da orpimentle ilişkilendirilir. Ancak adına bakarak bir bitki sanılmamalıdır; satılan tozların içeriği ürüne göre değişir, bu yüzden cilde sürülmemelidir.

## Nasıl tanınır?

- Rengi canlı limon sarısı ile altın sarısı arasındadır; çizgi rengi (toz rengi) soluk limon sarısıdır. Hep birlikte bulunduğu realgarın rengi turuncu-kırmızıdır.
- Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir. Mükemmel dilinimi yüzünden kâğıt gibi ince levhalara ayrılır ve bu levhalar esnektir.
- Parlaklığı reçinemsidir; dilinim yüzeylerinde sedef gibi parlar.
- Kristalleri nadirdir; çoğunlukla yaprak yaprak ya da lifli kütleler, böbrek ya da salkım biçimli kabuklar ve tozsu kaplamalar hâlinde görülür.

## Sahteler ve taklitler

- Piyasada “hamam otu” adıyla satılan tozların içeriği belli değildir. 2021'de yayımlanan bir Türk çalışmasında aktardan alınan örnekte kalsit ve baryum sülfat bulunmuş, arsenik saptanmamıştır; yani etikette ne yazdığına bakılarak içeriği bilinemez.
- Sarı kükürt ve sarı renkli başka mineraller orpimentle karıştırılabilir. Orpimentin soluk limon sarısı çizgisi ve esnek levhalara ayrılan dilinimi onu ayırt etmeye yardım eder; ama kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.

## Değerini ne belirler?

Orpiment koleksiyon örneği olarak aranır; değerini rengin canlılığı, kristal ya da levha yapısının güzelliği, boyutu, hasarsız ve bozulmamış olması ile Quiruvilca (Peru), Shimen (Çin) ya da Twin Creeks (ABD) gibi ünlü yataklardan gelmesi belirler. Işık ve nemle bozunup toza dönüşebildiği için iyi korunmuş, parlak örnekler daha nadirdir. Boya olarak kullanımı, zehirliliği ve başka boyalarla uyumsuzluğu yüzünden 19. yüzyılda yerini daha güvenli sarılara bırakmıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Hamam otu bir bitkidir; doğal olduğu için zararsızdır. Doğrusu: Adına rağmen “hamam otu” bitki değildir: halk arasında bu adla bilinen, tüy dökücü olarak kullanılan madde orpiment (arsenik sülfür) mineralidir. Piyasadaki tozların bileşimi değişkendir, bir Türk çalışmasında arsenik bulunamamıştır; ama içeriği bilinmeyen bir tozu cilde sürmek güvenli değildir.
- Yanlış: Orpiment altın içerir, altına dönüştürülebilir. Doğrusu: Orpiment altın içermez; arsenik ve kükürt bileşiğidir. Altın gibi parlak sarı rengi yüzünden eski çağlarda böyle sanılmış, adı da Latincede “altın boya” anlamına gelen auripigmentum olmuştur.
- Yanlış: Mağazada süs eşyası olarak satılan orpiment parçaları güvenlidir. Doğrusu: Orpiment arsenik sülfürdür. Birleşik Krallık'ta bir mağaza zincirinde satılan sarı orpiment kitap tutucular, arsenik sülfür içerdiği, cildi tahriş edebildiği, yutulduğunda ya da solunduğunda zehirli olduğu için 2023'te geri çağrılmıştır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Latince adı (auripigmentum, “altın boya”) orpimentin altın içerdiğine dair eski inanışı yansıtır; Plinius (MS 1. yüzyıl) bu adı kullanmıştır. Çin'de ve Avrupa'da simyacılar, altın elde etmenin yolunu ararken parlak sarı rengi yüzünden orpimente ilgi duymuştur.
- Geleneksel Çin tıbbında ve ortaçağ Arap eczacılığında orpiment ilaç olarak kullanılmış; yani bazı hastalıklara iyi geldiğine inanılmıştır.

Bilim ne diyor?: Orpiment arsenik sülfürdür; arsenik zehirli bir elementtir ve kanserle ilişkilidir. Geçmişte ilaç olarak kullanılmış olması güvenli ya da etkili olduğunu göstermez. Orpiment asla suya konup içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı, ısıtılmamalı, tozu solunmamalı ve “hamam otu” ya da başka bir adla cilde sürülmemelidir.

## Güvenlik

Orpiment arsenik içerir. Ağızdan alındığında ya da tozu solunduğunda çok zehirlidir; cilde değdiğinde tahriş edebilir. Yalamayın, ağza götürmeyin, yemeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın; ilaç, kozmetik ya da tüy dökücü olarak kullanmayın. Isıtmayın (arsenik buharı çıkar), kırıp toz hâline getirmeyin, zımparalamayın. Işık ve nemle zamanla beyaz, kolay ufalanan bir toza (arsenik trioksit) dönüşebilir; bozulmaya başlamış örneklere çıplak elle dokunmayın ve tozunu solumayın. Dokunduktan sonra elleri yıkayın. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzakta, kapalı bir kapta, karanlık ve kuru bir yerde saklayın. Süs eşyası olarak satılan orpiment parçaları (örneğin kitap tutucu) zehirli oldukları için Birleşik Krallık'ta geri çağrılmıştır; bu tür eşyaları çocuk odasında ya da mutfakta bulundurmayın.

## Bunu biliyor muydun?

- Çincede orpimente “dişi sarı” (ci huang), realgara “erkek sarı” (xiong huang) denir; ikisi doğada hep birlikte bulunduğu için adları da çift olmuştur.
- Rafael, Sistina Madonnası'nda (1513–14) giysilerdeki ve fondaki sarıyı orpimentle vermiştir.
- Orpimentin Tutankamon'un mezarındaki duvar bezemelerinde ve eski Mısır tomarlarında, ayrıca Tac Mahal'in duvarlarında bulunduğu bildirilir.

## Nerede bulunur?

- Twin Creeks Madeni, Potosi bölgesi, Nevada, ABD (Önemli yatak): İnce orpiment kristalleriyle tanınan altın madeni
- Quiruvilca, La Libertad, Peru (Önemli yatak): Handbook of Mineralogy'ye göre “olağanüstü örnekler” veren maden
- Shimen, Hunan, Çin (Önemli yatak): Büyük orpiment kristalleriyle ünlü Shimen madeni (koordinat ilçe düzeyinde)
- Zarshuran, Takab, Batı Azerbaycan, İran (Bilinen bulunuş yeri): Takab'ın yaklaşık 35 km kuzeyindeki altın yatağında ince kristaller
- Tajov, Banská Bystrica, Slovakya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy’nin kristalli orpiment yerleri arasında andığı Orta Slovakya yöresi
- Baia Sprie, Maramureş, Romanya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'de orpimentin X-ışını örneğinin alındığı klasik yer
- Racha yöresi, Gürcistan (Bilinen bulunuş yeri): Wikipedia ve Handbook of Mineralogy’ye göre orpiment örnekleri çıkan Kafkas bölgesi (koordinat bölge merkezi)
- Çölemerik (Hakkâri kenti), Hakkâri (Bilinen bulunuş yeri): Britannica ve Handbook of Mineralogy orpimentin bulunduğu yer olarak “Çölemerik / Jelamerk”i anar; bu, Hakkâri kentinin eski adıdır (koordinat kent merkezi, madenin yeri belirtilmemiştir)
- Balya, Balıkesir (Bilinen bulunuş yeri): Tarihî kurşun-çinko-gümüş madeninde az miktarda orpiment ve realgar (koordinat ilçe merkezi)

## Belgeseller

- [Mineral Monday: Orpiment](https://www.youtube.com/watch?v=f39OoAhJGYM), UNRScience (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Orpiment](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/orpiment.pdf), Mineralogical Society of America
- [Orpiment](https://en.wikipedia.org/wiki/Orpiment), Wikipedia
- [Orpiment](https://www.britannica.com/science/orpiment), Encyclopaedia Britannica
- [Güncel Türkçe Sözlük: zırnık, arsenik](https://sozluk.gov.tr/?kelime=z%C4%B1rn%C4%B1k), Türk Dil Kurumu
- [A spectroscopic investigation of orpiment (yellow arsenic), used as a depilatory (Z. Aygun)](https://www.dergipark.org.tr/tr/pub/jauist/issue/63363/900711), Journal of Amasya University the Institute of Sciences and Technology 2(1): 11–18, 2021
- [Product Recall: Yellow Orpiment Mineral Bookends sold by TK Maxx](https://www.gov.uk/product-safety-alerts-reports-recalls/product-recall-yellow-orpiment-mineral-bookends-sold-by-tk-maxx-2302-0126), GOV.UK, Office for Product Safety and Standards, 2023
- [Batı Anadolu Kurşun-Çinko Yataklarının Jeoloji-Mineraloji Etüdü ve Kökenleri Hakkında Görüşler (A. Çağatay)](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/03ea2e851b9ab04_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 23: 119–132, 1980
- [Hakkâri (city)](https://en.wikipedia.org/wiki/Hakk%C3%A2ri_(city)), Wikipedia
- [Twin Creeks gold mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Twin_Creeks_gold_mine), Wikipedia
- [Shimen County](https://en.wikipedia.org/wiki/Shimen_County), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/orpiment/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
