# Orbiküler jasper

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/orbikuler-jasper/
- İngilizcesi: Orbicular jasper
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,5–2,9 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,54
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: kırmızı, sarı, yeşil, krem, beyaz, pembe, kahverengi
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Yok
- Kırılma: Pürüzsüz, midye kabuğu gibi kıvrımlı yüzeyle kırılır
- Bileşim: Çoğunlukla çok ince taneli kuvars ve kalsedon (SiO₂); renk ve görünümü demir oksit (hematit, götit), kil ve başka minerallerden gelir. Britannica kırmızıdan kahverengiye rengi hematite, sarı ve kahverengiyi götite, sarımsı beyaz ve griyi kile bağlar.
- Doku: Taneleri gözle seçilemeyecek kadar ince, yoğun ve opak bir kütle; çok iyi cila alır. Kayaçta dolaşan çözeltiler dendritik, bantlı, benekli, damarlı ya da kırıklı (breşik) desenler oluşturabilir.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

İçinde renkli küreler ve halkalar bulunan jasper: silisleşmiş volkanik kayaçta ışınsal büyüyen kristallerin desenidir; okyanus jasperi en bilinen türüdür.

Orbiküler jasper, kesilip parlatıldığında içinde değişik renkli küreler, halkalar ya da yuvarlak bölgeler görülen bir jasper çeşididir. Bu küreler, çok silisleşmiş riyolit ya da tüf adlı volkanik kayaçlarda kuvars ve feldispatın iğne gibi ince kristallerinin bir merkezden dışa doğru ışınsal büyümesiyle oluşur. Bulunduğu yere göre farklı ticari adlarla satılır: Madagaskar'dan gelen “okyanus jasperi” (ocean jasper) ve Kaliforniya'daki Morgan Hill'den gelen “poppy jasper” (gelincik jasperi) en bilinenleridir.

## Nasıl oluşur?

Orbiküler jasper, silisçe zengin volkanik kayaçlardan, riyolit lavlarından ya da volkanik kül birikintilerinden (tüf) doğar. Kayaç soğurken ya da sonradan sıcak sularla değişime uğrarken, içinde kuvars ve feldispatın iğne gibi ince kristalleri bir merkezden dışa doğru ışınsal kümeler hâlinde büyür. Bu kümelere sferülit (küremsi) denir ve çapları çoğunlukla 1–3 mm'dir. Ardından kayacın içine bol miktarda silis çökelir ve kayaç tümüyle silisleşerek sert, opak bir taşa dönüşür. Kürelerin ve zeminin renkleri, kayaçta dağılmış demir oksit ve hidroksitlerden gelir.

Madagaskar'daki okyanus jasperi de böyle oluşmuştur: yatak bir riyolit lav akıntısı olarak oluşmuş, sonra tamamen silisleşmiştir.

## Ne işe yarar?

- **Süs taşı:** Parlatıldığında çok çekici göründüğü için kabaşon, boncuk, kolye ucu ve yüzük taşı yapılır.
- **Süs eşyası ve oyma:** Okyanus jasperinden küreler, yumurtalar ve küçük oymalar yapılır.
- **Koleksiyon:** Farklı yataklardan gelen örnekler desen ve renkleriyle koleksiyoncular arasında ilgi görür; Morgan Hill'in gelincik jasperi kentteki müzede de sergilenir.

## Okyanus jasperinin öyküsü

Okyanus jasperi yalnızca Madagaskar'ın kuzeybatısındaki Analalava bölgesinden çıkar. Bölgedeki kalsedon yataklarından ilk kez Fransız mineralog Alfred Lacroix 1922'de söz etmiştir. Marovato köyü yakınındaki ilk ocak doğrudan kıyı şeridindedir; işçiler cezir sırasında tekneyle gelip taşı kazar, yol olmadığı için taşlar da tekneyle taşınır. Daha iç kesimdeki Kabamby'de ise taş 2002'den beri yüzeyden toplanır. Taşa “okyanus jasperi” adını, 2000'de Tucson fuarında onu tanıtan Paul Obeniche ve Eugene Mueller vermiştir. Jasperin genel özellikleri için [jasper](/tr/taslar/jasper/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Nasıl tanınır?

- Opak zeminde birkaç milimetreden santimetrelere varan, iç içe halkalı ya da benekli küreler görülür; kesilen yüzeyde bunlar göze ya da çiçeğe benzer.
- Bazı kürelerin ortası küçük, parlak kuvars kristalleriyle (drüz) kaplı bir boşluk olabilir.
- Jasper gibi serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez; iyi cila alır.
- Renkleri çok çeşitlidir: yeşil, krem, beyaz, pembe, kırmızı ve sarı bir arada görülebilir; renk demir oksit ve hidroksitlerden gelir.

## Sahteler ve taklitler

- Okyanus jasperi yalnızca Madagaskar'ın kuzeybatısından çıkar. Başka yerlerden gelen benekli jasper ve volkanik taşlar ona benzeyebilir, ama okyanus jasperi değildir; bu yüzden taşın kaynağının belirtilmesi önemlidir.

## Değerini ne belirler?

Orbiküler jasperin değerini kürelerin belirginliği, renk çeşitliliği ve dağılımı belirler: keskin halkalı, canlı ve uyumlu renkli küreler en çok aranır. Ortası parlak kuvars kristalleriyle kaplı küreler ve çatlaksız, iyi cilalanmış parçalar da değeri artırır. Okyanus jasperi tek bir bölgeden, zor koşullarda çıkarıldığı için öteki benekli jasperlerden daha çok aranır. Yine de jasper bol bulunan bir süs taşıdır; değerinin büyük kısmı işçilik ve desenden gelir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Okyanus jasperi adını denizde ya da okyanus dibinde oluşmasından alır. Doğrusu: Taş tamamen silisleşmiş bir riyolit lav akıntısından oluşmuştur. Adını, desenlerinin dalgaları ve su halkalarını andırması ve ilk ocağın yalnızca cezirde ulaşılabilen bir deniz kıyısında bulunmasından almıştır.
- Yanlış: Okyanus jasperi bilimsel anlamda gerçek bir jasperdir. Doğrusu: Okyanus jasperi ve benzeri orbiküler taşlar aslında çok silisleşmiş riyolit ya da tüftür; kayaçlar “jasper” adıyla süs taşı ticaretinde tanınır, ama bu ad bilimsel değil ticaridir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi siteleri okyanus jasperinin stresi hafiflettiğini, sakinlik ve neşe verdiğini ileri sürer.
- Aynı kaynaklar taşın kâbusları uzaklaştırdığını ve “olumsuz enerjiyi temizlediğini” iddia eder.

Bilim ne diyor?: Orbiküler jasperin stresi azalttığına, neşe verdiğine, kâbusları önlediğine ya da bir “enerjiyi” temizlediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; taşın renkli küreleri, volkanik kayaçta büyüyen kristal kümelerinin oluşturduğu bir desendir. Süren uyku sorunları ve kaygı için hekime başvurulmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Madagaskar'daki okyanus jasperi ocağının bulunduğu köyün adı Marovato, Malgaşça “çok taş” anlamına gelir.
- Okyanus jasperinin bir fotoğrafı 1977'de bir mineral ansiklopedisinde yayımlandı ve yıllarca taşın nereden geldiği aranmaya başlandı; taş ancak Ekim 1999'da Marovato kıyısında yeniden bulundu ve 2000'de Tucson taş fuarında tanıtıldı.
- Kaliforniya'daki Morgan Hill kenti gelincik jasperiyle o kadar özdeşleşmiştir ki 2004'ten beri her yıl düzenlenen uluslararası film festivali bu taşın adını taşır.

## Nerede bulunur?

- Marovato, Ambolobozo, Analalava, Sofia Bölgesi, Madagaskar (Önemli yatak): “Okyanus jasperi”nin 1999'da yeniden bulunduğu kıyı ocağı; yalnızca cezir (alçak gelgit) sırasında görülüp toplanabilir
- Kabamby, Analalava İlçesi, Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Daha iç kesimde, yaklaşık 24 km'lik bir alanda yüzeyden toplanan koyu yeşil ve altın sarısı okyanus jasperi; 2002'den beri işletilir
- Morgan Hill (El Toro yamaçları), Santa Clara County, Kaliforniya, ABD (Önemli yatak): “Gelincik jasperi” (poppy jasper) adının en bilinen kaynağı; yataklar özel arazilerdedir
- Nebraska, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Çeşitli jasper ve akikleriyle bilinen ayrışmış riyolit katmanlarında orbiküler jasper bulunur; yerin ayrıntısı verilmez

## Kaynaklar

- [Orbicular jasper](https://en.wikipedia.org/wiki/Orbicular_jasper), Wikipedia
- [Jasper](https://en.wikipedia.org/wiki/Jasper), Wikipedia
- [Ocean Jasper](https://www.alexstrekeisen.it/english/meta/oceanjasper.php), Alex Strekeisen, Atlas of rocks and minerals
- [Orbicular Jasper](https://www.gemdat.org/gem-27171.html), Gemdat.org
- [Jasper](https://www.gemdat.org/gem-2082.html), Gemdat.org
- [Jasper](https://www.minerals.net/mineral/jasper.aspx), Minerals.net
- [Kinradite](https://minerals.net/variety/kinradite), Minerals.net
- [Morgan Hill, California](https://en.wikipedia.org/wiki/Morgan_Hill,_California), Wikipedia
- [Analalava](https://en.wikipedia.org/wiki/Analalava), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/orbikuler-jasper/ · Lisans: CC BY-SA 4.0