# Oniks

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/oniks/
- İngilizcesi: Onyx
- Diğer adları: Sardoniks (kahverengi-kırmızı ve beyaz bantlı türü)
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,59–2,61 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: siyah ve beyaz bantlı, kahverengi-kırmızı ve beyaz bantlı, tamamen siyah (çoğunlukla boyalı)
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Siyah ve beyaz düz bantlı kalsedon. Türkiye'de “oniks” diye satılan hediyelik eşyaların çoğu ise aslında bantlı kalsittir.

Gerçek oniks, siyah ve beyaz bantları birbirine paralel uzanan bir kalsedon (mikrokristalin kuvars) çeşididir. Bantlarının düz olması onu kıvrımlı bantlı akikten ayırır. Bantları kahverengi-kırmızı ve beyaz olan türüne sardoniks denir.

## Nasıl oluşur?

Oniks, kalsedonun bir türü olduğu için onunla aynı yolla oluşur: Silisçe zengin sular kayaçlardaki boşluklara ve çatlaklara sızar, silis bu boşluklarda katman katman çöker. Akikte katmanlar boşluğun duvarlarını izleyerek kıvrımlı halkalar oluşturur. Bazı boşluklarda ise silis yer çekiminin etkisiyle tabana doğru çöker ve yatay, düz katmanlar hâlinde birikir; oniksin düz bantları çoğunlukla böyle oluşur. Bu tür boşluklar özellikle bazalt gibi volkanik kayaçlarda yaygındır.

## Ne işe yarar?

- **Kameo ve mühür taşı:** Farklı renkteki düz katmanları sayesinde kabartma (kameo) ve oyma (intalyo) mühür taşlarının klasik malzemesidir. Roma döneminden kalan ünlü Gemma Augustea kameosu iki katmanlı bir onikse oyulmuştur.
- **Takı:** Boncuk ve kabaşon olarak, ayrıca yüzüklerde düz siyah taş olarak kullanılır.
- **Süs eşyası:** Küçük kutular, kakma ve oyma işlerinde değerlendirilir.

## Gerçek oniks nedir?

Oniks, kalsedon ailesinin bantlı bir üyesidir. Akikte bantlar kıvrımlı ve iç içe halkalar biçimindeyken, oniksin bantları düz ve birbirine paraleldir. Klasik oniks siyah ve beyaz bantlıdır; kahverengi-kırmızı ve beyaz bantlı olanına **sardoniks**, kırmızı ve beyaz bantlı olanına karneol oniks denir. Bu düz katmanlar, oymacının bir rengi figür, ötekini zemin olarak kullanabilmesini sağlar. Bu yüzden oniks binlerce yıldır mühür taşı ve kameo yapımında kullanılır.

## Türkiye'deki “oniks” başka bir taştır

Türkiye'de, özellikle Kapadokya'daki ve Hacıbektaş'taki hediyelik eşya atölyelerinde “oniks” adıyla işlenen taşların çoğu kalsedon değil, **bantlı traverten**, yani kalsitten (kalsiyum karbonat) oluşan bir tortul kayaçtır. Bu taş, yer altından çıkan karbonatlı suların kalsiyum karbonatı katman katman çökeltmesiyle oluşur ve yeşilimsi, sarımsı, kahverengi ve gri bantlar gösterir. Kırşehir, Aksaray, Nevşehir, Manisa ve Bolu çevresinde bu tür yataklar bulunur. Dünyada da benzer taşlar “oniks mermer” adıyla satılır. Bu taşlar kendi başına güzel süs taşlarıdır, ancak yumuşaktır, kolay çizilir ve asitten etkilenir; bu yüzden gerçek oniksle karıştırılmamalıdır.

## Nasıl tanınır?

- Gerçek oniks serttir (6,5–7): çelik bıçak onu çizemez. Kalsitten oluşan “oniks mermer” ise bıçakla kolayca çizilir.
- Taşın görünmeyen bir yerine damlatılan bir damla sirke ya da limon suyu kalsitte küçük kabarcıklar çıkarır; gerçek oniks asitten etkilenmez. Asit cilayı bozabileceği için denemeyi dikkatli yapın.
- Kalsitten oluşan oniks mermer genellikle bal rengi, sarımsı, yeşilimsi veya kahverengi bantlıdır ve ışık geçirir; gerçek oniks ise çoğunlukla siyah-beyazdır.
- Vazo, küllük, satranç takımı gibi büyük oyma eşyalar sık sık oniks mermerden yapılır; gerçek oniks daha çok küçük takı taşlarında ve kabartma oymalarda (kameo) görülür.

## Sahteler ve taklitler

- Boyanmış siyah oniks: Takılardaki düz siyah “oniks”in çoğu boyanmış akik ya da kalsedondur. Yaygın ve kabul gören bir işlemdir, ancak belirtilmesi gerekir.
- “Oniks” ya da “oniks mermer” adıyla satılan bantlı kalsit ve aragonit: Güzel bir süs taşıdır, ancak tam anlamıyla ne oniks ne de mermerdir. Kalsedondan çok daha yumuşaktır ve asitten etkilenir.
- Siyah cam ve plastik: Bantsızdır, cam taklitlerde hava kabarcıkları görülebilir, plastik belirgin biçimde hafiftir.

## Değerini ne belirler?

Oniksin değerini bantların düzlüğü, keskinliği, renk zıtlığı ve kalınlıklarının eşitliği belirler; kameo oymacılığında katmanların düzgün olması özellikle önemlidir. Çatlaksız ve iyi cila alan taşlar daha değerlidir. Takılardaki düz siyah onikslerin çoğu boyanmış akik ya da kalsedondur; bu kabul gören bir işlemdir, ama belirtilmesi gerekir. Bitmiş bir kameo ya da mühür taşında ise oymanın ustalığı belirleyicidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Türkiye'de hediyelik eşya olarak satılan “oniks” vazolar ve biblolar gerçek onikstir. Doğrusu: Bu eşyaların çoğu bantlı traverten, yani kalsitten oluşan yumuşak bir tortul kayaçtır. Gerçek oniks ise kuvars ailesinden, çelik bıçakla çizilemeyecek kadar sert bir kalsedondur.
- Yanlış: Takılardaki siyah oniks doğal olarak simsiyahtır. Doğrusu: Doğal siyah oniks, renkli bantlı oniksten daha az bulunur; piyasadaki siyah onikslerin çoğu, akik ya da kalsedonun şeker çözeltisi ve asitle karartılması ya da başka yöntemlerle boyanmasıyla elde edilir. Bu yöntemler Roma döneminden beri bilinir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Orta Çağ'da ve Arap geleneğinde oniksin hüzün, korkulu rüyalar ve kavga getirdiğine inanılırdı; Arapçada taşın adı “hüzün” anlamına da gelirdi.
- Hindistan'da boyna takılan oniksin aşk tutkusunu yatıştırdığına inanıldığı aktarılır; buna bağlı olarak oniksin sevgilileri ayırdığı da düşünülürdü.
- Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri oniksin ağrıyı ve migreni dindirdiğini, kemik kırıklarının iyileşmesini hızlandırdığını, bağışıklığı güçlendirdiğini, uykuya iyi geldiğini; stresi ve depresyonu azalttığını iddia eder.
- Aynı siteler oniksin nazara ve kötü enerjiye karşı koruduğunu, özgüven ve sabır verdiğini, ilişkilerde denge sağladığını söyler; yani eski kaynaklardaki uğursuzluk inanışının tersini.

Bilim ne diyor?: Oniksin uğursuzluk getirdiğine ya da duyguları etkilediğine dair bir dayanak yoktur; bu inanışın siyah ve beyaz katmanların keskin zıtlığından doğmuş olabileceği düşünülür. Oniks, kuvars ailesinden kimyasal olarak dayanıklı bir taştır; bilinen bir zehirliliği yoktur. Ağrıyı, migreni, bağışıklığı ya da kemik kırığının iyileşmesini etkilediğine dair de bir kanıt yoktur; kırık ve süren ağrılar bir hekim gerektirir.

## Merak edilenler

**Hediyelik “oniks” vazolar gerçek oniks mi?**

Çoğunlukla hayır. Bu eşyaların çoğu bantlı traverten, yani kalsitten oluşan yumuşak bir tortul kayaçtır. Gerçek oniks ise kuvars ailesinden, çelik bıçakla çizilemeyecek kadar sert bir kalsedondur.

## Bunu biliyor muydun?

- “Oniks” sözcüğü Eski Yunancada “tırnak” anlamına gelir.
- Farklı renkteki düz katmanları sayesinde oniks, kabartma oymacılığında (kameo) çok kullanılır: Figür bir renk katmanına, zemin ise başka bir katmana oyulur.

## Nerede bulunur?

- Gujarat, Hindistan (Tarihî kaynak): Hindistan, Güney Amerika ile birlikte onikslerin başlıca kaynaklarındandır; Khambhat (Cambay) eski bir akik ve oniks işleme merkezidir
- Rio Grande do Sul, Brezilya (Önemli yatak): Bazalttaki boşluklardan çıkan bantlı kalsedon ve akik
- Idar-Oberstein, Rheinland-Pfalz, Almanya (Tarihî kaynak): Akik ve oniksin geleneksel kesme ve boyama merkezi
- Artigas, Uruguay (Bilinen bulunuş yeri): Bazalttaki boşluklardan akik ve ametist çıkaran taş sanayisi bölgesi; bantlı kalsedonlar buradan da gelir

## Kaynaklar

- [Onyx](https://www.britannica.com/science/onyx), Encyclopaedia Britannica
- [Onyx marble](https://www.britannica.com/science/onyx-marble), Encyclopaedia Britannica
- [Agate](https://www.britannica.com/science/agate), Encyclopaedia Britannica
- [Oniks Taşı](https://kureansiklopedi.com/tr/detay/oniks-tasi-c3465), Küre Ansiklopedisi
- [Onyx](https://en.wikipedia.org/wiki/Onyx), Wikipedia
- [Agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Agate), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), Project Gutenberg, 1913
- [Artigas Department](https://en.wikipedia.org/wiki/Artigas_Department), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/oniks/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
