# Olivin

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/olivin/
- İngilizcesi: Olivine
- Diğer adları: Peridot veya zebercet (değerli taş kalitesindeki olivin), Krizolit (eski ad)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Nesosilikatlar
- Kimyasal formül: (Mg,Fe)₂SiO₄
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 3,27–4,39 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,635–1,879
- Parlaklık: Camsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: zeytin yeşili, sarımsı yeşil, sarı, kahverengi, grimsi, renksiz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {010} ve {100} yönlerinde zayıf
- Kırılma: Konkoidal (midye kabuğu gibi)
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Yer mantosunun üst kısmını büyük ölçüde oluşturan zeytin yeşili mineral; berrak ve güzel kristallerine peridot denir.

Olivin; magnezyum, demir, silisyum ve oksijenden oluşan yeşil bir mineraldir. Ayaklarımızın çok altındaki üst mantonun büyük bölümü olivinden yapılmıştır. Volkanlar onu bazen yüzeye taşır; berrak ve güzel olanları peridot adıyla takılarda kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Olivin, magnezyumca zengin ve silisyumca fakir magmalardan ilk kristalleşen minerallerdendir. Bu yüzden bazalt ve gabro gibi koyu renkli kayaçlarda sık görülür. Olivince çok zengin kayaçlara **peridotit**, neredeyse tamamı olivinden oluşanlara **dunit** denir. Üst mantonun büyük bölümü peridotitten oluştuğu için olivin, Dünya'daki en bol minerallerden biridir.

Olivin aslında tek bir mineral değil, bir gruptur: magnezyumlu uç üyesine **forsterit**, demirli uç üyesine **fayalit** denir. Doğadaki olivinlerin çoğu magnezyumca zengindir; demir oranı arttıkça renk koyulaşır ve mineral ağırlaşır.

## Ne işe yarar?

- **Sanayi:** Yüksek sıcaklığa dayanıklı olduğu için refrakter malzeme ve dökümhanelerde kalıp kumu olarak kullanılır; çelik fabrikalarında dolomitin yerine katkı maddesi olarak da değerlendirilir. Avrupa'nın başlıca endüstriyel olivin kaynağı Norveç'tir.
- **Değerli taş:** Berrak, yeşil olivine **peridot** (Türkçede zebercet) denir.
- **Araştırma:** Öğütülmüş olivinin havadaki karbondioksiti yavaşça bağlayıp bağlayamayacağı araştırılmaktadır.

## Yeşil kumsallar

Olivin yeryüzünde kolay ayrışan bir mineraldir, ama volkanik adalarda lavdan yeni aşınmış taneler kıyıda birikebilir. Hawaii'deki Papakōlea Plajı'nın kumu bu yüzden yeşildir.

## Nasıl tanınır?

- Bazalt gibi koyu renkli volkanik kayaçlarda şişe yeşili, camsı taneler ya da tane kümeleri hâlinde görülür.
- Camı çizer (sertlik 6,5–7); belirgin bir dilinimi yoktur ve midye kabuğu gibi kavisli yüzeylerle kırılır.
- Yüzeyde kolay ayrışır: uzun süre açıkta kalan taneler sıklıkla pas kahverengisi bir kabukla kaplanır.
- Kesilmiş peridotta güçlü çift kırılma nedeniyle arka faset kenarları büyüteçle çift görünür. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Yeşil cam (şişe camı ya da cüruf) olivin veya peridot diye satılabilir. Camın içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir ve cam çift kırılma göstermez.
- “Akşam zümrütü” (evening emerald) peridot için kullanılan eski bir ticari addır; taş zümrüt değildir.
- “Krizolit” adı tarihte sarımsı yeşil pek çok farklı taş için kullanılmıştır. Bu adla satılan bir taşın olivin olduğu kendiliğinden kanıtlanmış olmaz.

## Değerini ne belirler?

Sanayide kullanılan olivin ton hesabıyla satılır; değerini magnezyum oranının yüksekliği, serpantine dönüşmemiş olması, tane boyu, yatağın büyüklüğü ve limana yakınlığı belirler. Peridot olarak kesilen olivinde ise kahverengi ya da sarı tonu az, saf ve canlı bir yeşil, temiz bir iç yapı ve büyüklük aranır; iri ve temiz peridotlar enderdir. Pakistan'dan çıkan kaliteli taşlar ve Kızıldeniz'deki Zabargad Adası gibi tarihî kaynaklar ünlüdür.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Peridot uzaydan gelen bir taştır. Doğrusu: Takılardaki peridotların neredeyse tamamı, Dünya'nın üst mantosundan volkanik kayaçlarla yüzeye taşınan olivinden kesilir. Meteoritlerden gelen peridot da vardır, ama son derece ender ve küçüktür.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Antik ve Orta Çağ inanışlarına göre altına takılan peridot (krizolit) gece korkularını ve kâbusları uzaklaştırırdı.
- Delinip eşek kılına dizilen ve sol kola bağlanan peridotun kötü ruhlara ve büyüye karşı koruduğuna inanılırdı.
- Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri zebercet (peridot, olivin) taşının mideye, bağırsağa, karaciğere ve tiroide iyi geldiğini, bedeni toksinlerden temizlediğini; kıskançlık, öfke ve suçluluk gibi duyguları yatıştırdığını ve bolluk getirdiğini söyler.

Bilim ne diyor?: Peridotun yeşil rengi yapısındaki demirden gelir; kâbusları önlediğine ya da kötülükten koruduğuna dair bir kanıt yoktur. Mideye, bağırsağa ya da tiroide iyi geldiği, bedeni “arındırdığı” iddiaları da kanıtsızdır. Uyku ya da sindirim sorunları sürüyorsa bir hekime başvurulmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- “Topaz” adı, peridotun çıkarıldığı Kızıldeniz'deki Zabargad Adası'nın eski Yunanca adı Topazios'tan gelir. Yani antik çağda topaz denen taş büyük olasılıkla bugünkü olivindi.
- Olivin uzaydan gelen bazı meteoritlerde de bulunur: pallasit denen taşlı-demirli meteoritlerde olivin kristalleri demir-nikel metalinin içine gömülüdür.

## Nerede bulunur?

- Zabargad (St. John's) Adası, Kızıldeniz, Mısır (Tarihî kaynak): Antik çağdan beri bilinen, iri ve berrak peridot kristalleriyle ünlü ada
- Peridot Mesa, San Carlos, Arizona, ABD (Önemli yatak): Bazalt içinde manto kökenli olivin yumruları; önemli bir peridot kaynağı
- Åheim, Sunnmøre, Norveç (Önemli yatak): Endüstriyel olivin (dunit) üretiminde Avrupa'nın başlıca kaynağı
- Papakōlea Plajı, Hawaii, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Lavdan aşınan olivin taneleri kumu yeşile boyar
- Mogok çevresi, Mandalay Bölgesi, Myanmar (Bilinen bulunuş yeri): Mermer kuşağındaki taş yataklarından mücevherlik peridot da çıkar
- Kilbourne Hole, Yeni Meksika, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Volkanik kraterin lherzolit yumrularında soluk yeşil, manto kökenli olivin

## Belgeseller

- [This Green Beach Shouldn't Exist](https://www.youtube.com/watch?v=_6ronpDQY2o), SciShow (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Fayalite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/fayalite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Peridot Description](https://www.gia.edu/peridot-description), GIA
- [Peridot History and Lore](https://www.gia.edu/peridot-history-lore), GIA
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), Project Gutenberg, 1913
- [Mogok](https://en.wikipedia.org/wiki/Mogok), Wikipedia
- [Kilbourne Hole](https://en.wikipedia.org/wiki/Kilbourne_Hole), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/olivin/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
