# Nefrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/nefrit/
- İngilizcesi: Nephrite
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmasız
- Kimyasal formül: Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 6–6,5
- Özgül ağırlık: 2,9–3,1 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,606–1,632
- Parlaklık: Yağımsı, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: açık yeşil, koyu yeşil, ıspanak yeşili, beyaz, süt beyazı, sarı, kahverengi, gri, siyah
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Görünür dilinimi yoktur, çünkü lifler keçe gibi birbirine dolanmıştır; tek tek tremolit–aktinolit liflerinin {110} yönünde mükemmel dilinimi vardır.
- Kırılma: Kıymıklı ile taneli arası
- Bileşim: İki ayrı malzemenin ortak adıdır. Nefrit, amfibol grubundan tremolit–aktinolit dizisi minerallerinin ince liflerinden oluşur. Jadeit yeşimi ise büyük ölçüde piroksen grubundan jadeit (NaAlSi₂O₆) kristallerinden oluşur; yanında omfasit gibi başka piroksenler bulunabilir.
- Doku: Çok ince taneli ve kütlesel. Nefritte lifler keçe gibi birbirine dolanmıştır; jadeitte ince taneler sıkıca kenetlenmiştir. Bu doku yeşime olağanüstü bir tokluk (kırılmaya direnç) kazandırır.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Yeşimin amfibol türü: keçe gibi iç içe geçmiş ince liflerden oluştuğu için kırılmaya karşı olağanüstü dayanıklı, Çin'in binlerce yıllık yeşimi.

Nefrit, “yeşim” denen iki taştan biridir; öteki jadeittir. Tremolit ve aktinolit minerallerinin gözle görülmeyecek kadar ince liflerinin keçe gibi birbirine dolanmasıyla oluşur. Bu doku ona çok büyük bir tokluk, yani kırılmaya karşı direnç kazandırır. Çin'de, Yeni Zelanda'da ve Tayvan'da binlerce yıldır alet, takı ve sanat eseri yapımında kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Nefrit, tremolit–aktinolit dizisindeki amfibol minerallerinin çok ince, lifli kristallerinin keçe gibi iç içe büyümesiyle oluşan bir kayaçtır. Yatakların çoğu, okyanus kabuğundan türeyen ve suyla dönüşmüş **serpantinitlerin** faylarla kesilmiş, ezilmiş kenarlarında mercek biçimli kütleler hâlinde bulunur; Yeni Zelanda, Kanada, Tayvan, Rusya ve Çin'deki yataklar bu türdendir. Güney Avustralya'daki Cowell yatakları ise dönüşmüş dolomitik mermerler içindeki uzun merceklerdir. Ailenin geneli için [yeşim](/tr/taslar/yesim/) sayfasına bakabilirsiniz.

Nefrit çok dayanıklı olduğu için çevresindeki kayaçlar aşındıktan sonra da bozulmadan kalır. Akarsular onu çakıl ve iri bloklar hâlinde taşır; Çin'deki Hotan ve Yeni Zelanda'daki Arahura gibi nehirlerin nefriti böyle toplanır.

## Ne işe yarar?

- **Oymacılık ve sanat:** Kırılmadan ince işlenebildiği için vazo, heykel, mühür ve tören eşyası oymacılığında kullanılır; Çin'de bu gelenek binlerce yıllıktır.
- **Takı:** Bilezik, kolye ucu, boncuk ve yüzük taşı yapılır.
- **Tarih öncesi aletler:** Taş Devri'nde Avrupa'dan Yeni Zelanda'ya kadar balta, keski ve silah yapımında kullanıldı; İsviçre'deki eski göl kıyısı yerleşimlerinde nefrit aletler bulunmuştur. Maoriler pounamudan alet, silah ve süs eşyası yaptı.

## Dünyadaki başlıca kaynaklar

Eski Çin'de nefrit, Liangzhu kültürü (MÖ 3400–2250) döneminde Yangtze deltasındaki bugün tükenmiş yataklardan, Hongshan kültürü (MÖ 4700–2200) döneminde ise Liaoning ve İç Moğolistan'dan elde ediliyordu. Daha sonra en ünlü kaynak, Hotan çevresindeki nehirler oldu. Rusya'nın nefrit yatakları 19. yüzyılda Doğu Sibirya'da bulundu. Yakın dönemde başlıca üreticiler Avustralya (Cowell), Kanada (Britanya Kolumbiyası), Yeni Zelanda ve Tayvan olarak sayılır; Avrupa'da Polonya'nın Aşağı Silezya bölgesi bilinen bir kaynaktır.

## Nasıl tanınır?

- Cilalandığında yağlı ile camsı arası, yumuşak bir parlaklık gösterir; işlenmemiş yüzeyi mattır. Yarı saydam ile opak arasıdır ve çoğu zaman benekli ya da lekelidir.
- Sertliği 6–6,5'tir, yani çelik bıçak onu kolay çizemez. Asıl özelliği tokluğudur: Lifli yapısı sayesinde darbeyle zor kırılır, kırıldığında kıymıklı ya da taneli bir yüzey verir.
- Jadeitten biraz hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 2,95, jadeitte yaklaşık 3,3); laboratuvarlar ikisini yoğunluk ve kırılma indisiyle ayırır.
- Serpantin, aventurin kuvarsit ve cam gibi taklitlerden kesin ayrımı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Serpantin ve bovenit: Görünüşleri nefrite benzer ve sık sık “yeşim” adıyla satılır; ama genellikle nefritten yumuşaktır. Yeni Zelanda'da pounamu denen taşların bir kısmı da nefrit değil, bovenittir.
- Boyanmış ya da reçine emdirilmiş taşlar ve yeşil cam da nefrit diye satılabilir; işlem görmüş taşın satıcı tarafından açıkça belirtilmesi gerekir.

## Değerini ne belirler?

Nefritin değerini en çok renk ve doku belirler: Çin'de yarı saydam, saf beyaz ya da açık sarımsı “koyun yağı” yeşimi en çok aranan türdür; yeşil nefritte ise düzgün, canlı ve lekesiz bir renk istenir. İnce ve sıkı doku, iyi cila alma, çatlak ve leke olmaması değeri artırır. Oyma eserlerde işçiliğin kalitesi ve eserin yaşı çoğu zaman taşın kendisinden daha belirleyicidir. İşlem görmemiş taş, boyanmış ya da reçine emdirilmiş taştan çok daha değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Nefrit ile jadeit aynı taştır. Doğrusu: İkisi de “yeşim” diye anılır, ama farklı minerallerdir: Nefrit amfibol grubundan tremolit–aktinolit, jadeit ise piroksen grubundan jadeittir. Fransız mineralog Alexis Damour bu ayrımı 1863'te ortaya koymuştur.
- Yanlış: Nefrit, jadeitin yanında ikinci sınıf bir yeşimdir. Doğrusu: Çin'in binlerce yıllık yeşim sanatı nefrite dayanır; jadeit Çin'e ancak 1700'lerin sonunda Myanmar'dan ulaştı. Hotan'ın beyaz nefriti Çin saraylarına vergi olarak gönderilirdi ve bugün de çok değerlidir.
- Yanlış: Yeni Zelanda'nın pounamu taşı her zaman nefrittir. Doğrusu: Pounamu çoğunlukla nefrittir, ama bu ad serpantinin yarı saydam bir türü olan bovenit için de kullanılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- 16. yüzyılda Avrupa'da nefritin böbrek ağrılarına ve sancılara iyi geldiğine inanılırdı; taşa Latince “böbrek taşı” anlamına gelen lapis nephriticus denmesi ve “nefrit” adının Yunanca nephros (böbrek) sözcüğünden türetilmesi bu inanıştandır.
- Maori kültüründe pounamu bir hazine (taonga) sayılır; kuşaktan kuşağa geçtikçe “mana” denen manevi güç ve saygınlığı içine aldığına inanılır ve eski parçalara bazen önceki sahiplerinin adı verilir.

Bilim ne diyor?: Nefritin böbrek hastalıklarına ya da sancılara iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; böbrek rahatsızlığı olan biri tedavisini taşa bırakmamalı, hekime başvurmalıdır. Pounamunun Maori kültüründeki yeri ise sağlık iddiası değil, kuşaklar boyu süren kültürel ve manevi bir değerdir.

## Bunu biliyor muydun?

- Bilinen en büyük nefrit yatakları Güney Avustralya'daki Cowell çevresindedir: 1965'te bulunan bu alanda yaklaşık 10 km² içinde 100'ü aşkın oluşum vardır ve dünya rezervinin yaklaşık yüzde 90'ı burada sayılır.
- Doğu Tayvan'da çıkarılan nefrit, yaklaşık 3.000 yıl süren tarih öncesi bir ticaret ağıyla Güneydoğu Asya'nın dört bir yanına taşındı. Bu “Deniz Yeşim Yolu”, tarih öncesi dünyada tek bir jeolojik malzemeyle kurulmuş en geniş deniz ticaret ağlarından biri sayılır.
- Nefrit, ABD'nin Wyoming eyaletinin resmî mineralidir.

## Nerede bulunur?

- Cowell, Eyre Yarımadası, Güney Avustralya (Önemli yatak): 1965'te bulunan, yaklaşık 10 km²'lik alanda 100'ü aşkın oluşum; bilinen en büyük nefrit yatakları, dünya rezervinin yaklaşık yüzde 90'ı sayılır. Yeşil ve siyah nefrit çıkar.
- Hotan (Hoten), Sincan, Çin (Tarihî kaynak): Kunlun Dağları'ndan inen nehirlerin taşıdığı nefrit; Çin saraylarına vergi olarak gönderilen en değerli beyaz yeşimin ve “koyun yağı” yeşiminin kaynağı.
- Doğu Sayan Dağları, Buryatya, Rusya (Önemli yatak): Rusya'nın başlıca nefrit yatakları Doğu Sibirya'dadır; Baykal Gölü yakınındaki Alibert grafit ocağının çevresi, 19. yüzyılda çok güzel koyu yeşil nefritleriyle tanınıyordu.
- Dease Lake–Cassiar bölgesi, Britanya Kolumbiyası, Kanada (Önemli yatak): Batı Kanada bugün işlenmek üzere çıkarılan nefritin başlıca kaynağıdır; Britanya Kolumbiyası'nda nefrit 1886'da tanındı, ama 1970'lere kadar ticari olarak işletilmedi.
- Batı Kıyısı (Arahura Nehri), Güney Adası, Yeni Zelanda (Önemli yatak): Maorilerin “pounamu” dediği nefrit; 1997'den beri doğal olarak bulunan bütün pounamunun sahibi Ngāi Tahu kabilesidir.
- Jordanów Śląski, Aşağı Silezya, Polonya (Bilinen bulunuş yeri): Serpantinitler içinde cep ve damarlar hâlinde bulunan, Avrupa'nın önemli nefrit yataklarından biri.
- Hualien (Fengtian), Doğu Tayvan (Tarihî kaynak): Yaklaşık 3.000 yıl süren tarih öncesi “Deniz Yeşim Yolu”nun kaynağı; yerli halkların çıkardığı nefrit Güneydoğu Asya'ya yayıldı.

## Kaynaklar

- [Nephrite](https://en.wikipedia.org/wiki/Nephrite), Wikipedia
- [Nefrit (mineral)](https://tr.wikipedia.org/wiki/Nefrit_(mineral)), Vikipedi
- [Jade](https://en.wikipedia.org/wiki/Jade), Wikipedia
- [Jade (Industrial Mineral Opportunities in New South Wales)](https://www.resources.nsw.gov.au/sites/default/files/2022-11/jade.pdf), Geological Survey of New South Wales
- [Jade (1911 Encyclopædia Britannica)](https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Jade), Wikisource, 1911
- [Pounamu](https://en.wikipedia.org/wiki/Pounamu), Wikipedia
- [Cowell, South Australia](https://en.wikipedia.org/wiki/Cowell,_South_Australia), Wikipedia
- [Petrographic and microprobe study of nephrites from Lower Silesia (SW Poland), Geological Quarterly](https://gq.pgi.gov.pl/article/view/8060), Polish Geological Institute
- [Jordanów Śląski](https://en.wikipedia.org/wiki/Jordan%C3%B3w_%C5%9Al%C4%85ski), Wikipedia
- [Mönkh Saridag (Munku-Sardyk)](https://en.wikipedia.org/wiki/Munku-Sardyk), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Tremolite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/tremolite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/nefrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0