# Muonionalusta meteoriti

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/muonionalusta-meteoriti/
- İngilizcesi: Muonionalusta meteorite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Demir meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–5,5
- Özgül ağırlık: 7–8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: kahverengi, çakıl kaplı paslı yüzey, gümüşi çelik grisi (kesilmiş ve dağlanmış yüzey)
- Bileşim: Demir-nikel alaşımı: %8,4 nikel; milyonda 0,33 galyum, 0,133 germanyum ve 1,6 iridyum. Kromit, daubreelit, şreibersit, akaganeit ve troilit kapanımları içerir. Bir demir meteoritte ilk kez burada stişovit (aşırı yüksek basınçla oluşan bir silis minerali) bulundu.
- Doku: Masif metal; IVA grubundan ince oktahedrit ve güçlü şok geçirmiştir. Dağlanınca ince bir Widmanstätten deseni gösterir. Dış yüzeyi çok aşınmıştır ve çimentolanmış köşeli çakıllarla kaplıdır.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Dört buzul çağı geçirmiş demir: bir milyon yıl önce Kuzey İsveç'e düşen, kesilince ince bir ağ deseni gösteren ve saat kadranlarına kadar kullanılan meteorit.

Muonionalusta meteoriti, İsveç'in kuzeyinde, Finlandiya sınırına yakın bir yere yaklaşık bir milyon yıl önce düşen bir demir meteorittir. İlk parçası 1906'da bulundu; bugün 40 kadar parçası bilinir. IVA grubundan ince bir oktahedrittir ve kesilip dağlanınca çok ince bir Widmanstätten deseni gösterir. Kurşun-kurşun yöntemiyle 4,5653 milyar yaşında bulunmuştur. Bir demir meteoritte ilk kez burada aşırı yüksek basınçla oluşan stişovit minerali saptanmıştır.

## Nasıl oluşur?

Muonionalusta, bir küçük gezegenin (asteroidin) demir çekirdeğinin ya da mantosunun parçasıdır. Bu metal çok yavaş soğurken, nikelce fakir ve zengin alaşımlar ince şeritler hâlinde ayrıştı ve Widmanstätten desenini oluşturdu. Meteoritin yaşı kurşun-kurşun yöntemiyle 4,5653 milyar yıl olarak ölçülmüştür; bu, onu bilinen en yaşlı meteoritlerden biri yapar.

Ana gövde şiddetli çarpışmalar geçirdi ve parçalandı. Bir parçası yaklaşık bir milyon yıl önce İsveç'in kuzeyine düştü ve düşerken birçok parçaya ayrıldı. Daha sonra gelen buzul çağlarında parçalar buzullarla taşınıp buzul morenlerinin içine karıştı.

## Ne işe yarar?

- **Bilim:** Çok yaşlı olması ve şok izleri taşıması, asteroitlerin oluşumu ve çarpışma geçmişi hakkında bilgi verir. Bir demir meteoritte ilk kez stişovit burada bulundu.
- **Müzeler:** Prag Gözlemevi ve Planetaryumu'ndaki 950 kilogramlık parça, Uppsala Jeoloji Enstitüsü ve Washington'daki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi gibi birçok kurumda parçaları vardır.
- **Süs ve tasarım:** İnce deseni nedeniyle dilimleri lüks otomobil iç donanımında, hatıra paralarda ve saat kadranlarında kullanılmıştır.

## Tarihçe

İlk parça 1906'da Kitkiöjärvi köyü yakınında bulundu. Meteoriti 1910'da A. G. Högbom tanımladı ve ona Muonio Nehri üzerindeki Muonionalusta yerinin adını verdi. Ad Fince olup “Muonio'nun aşağısı”, yani Muonio'nun mansabı anlamına gelir. Meteorit 1948'de Profesör Nils Göran David Malmqvist tarafından incelendi.

## Nasıl tanınır?

- Dış yüzeyi çok aşınmış, kahverengi ve paslıdır; yüzeye yapışıp çimentolanmış köşeli çakıllar görülür.
- Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında birbirini açılarla kesen çok ince gümüşi şeritlerden oluşan bir desen ortaya çıkar.
- Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.

## Değerini ne belirler?

Muonionalusta'nın değerini kesilip dağlanınca ortaya çıkan ince ve düzenli Widmanstätten deseni artırır; bu yüzden dilimleri süs ve tasarım ürünlerinde de kullanılır. Bir parçanın değerini kütlesi, desenin güzelliği, paslanmaya karşı durumu ve belgelenmiş kaynağı belirler. Parçaları Prag'dan Washington'a kadar birçok müzede saklanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Muonionalusta yakın zamanda düşmüş bir meteorittir. Doğrusu: Parçaları yüzeye yakın buzul morenlerinde bulunsa da meteorit yaklaşık bir milyon yıl önce düştü ve o zamandan beri dört buzul çağı geçirdi. Dördüncü Zaman'da Dünya'ya çarptığı bilinen en eski meteorittir.

## Merak edilenler

**Muonionalusta'da stişovit bulunması neden önemlidir?**

Stişovit, kuvarsın çok yüksek basınçta oluşan bir biçimidir ve çok nadirdir; genellikle meteorit çarpma yapılarında bulunur. Bir asteroidin çekirdeğindeki basınç onu oluşturmaya yetmez. Bu yüzden Muonionalusta'daki stişovitin, ana gövdesinin geçirdiği şiddetli bir çarpışmada oluştuğu düşünülür; bir çalışma bunun yaklaşık 400 milyon yıl önceki bir parçalanma olayıyla ilgili olabileceğini öne sürer.

## Bunu biliyor muydun?

- Meteorit Dünya'ya düştüğünden beri dört buzul çağı geçirdi ve kuzey tundradaki bir buzul moreninden çıkarıldı.
- Meteoritin ayrışmasıyla oluşan, sulu bir nikel klorür olan yeni bir mineral bulundu ve meteoritin adıyla “muonionalustait” diye adlandırıldı.
- Muonionalusta dilimleri bazı lüks otomobillerin iç donanımında, hatıra paralarda ve saat kadranlarında kullanılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Pajala bölgesi, Norrbotten, İsveç (Tip lokalite): İlk parça 1906'da Kitkiöjärvi köyü yakınında bulundu; bugün 40 kadar parça bilinir. Parçalar Kuzey Kutup Dairesi'nin yaklaşık 140 km kuzeyinde, 25 × 15 km'lik bir alanda, buzul morenleri içinden çıkarılmıştır.

## Kaynaklar

- [Muonionalusta](https://en.wikipedia.org/wiki/Muonionalusta), Wikipedia
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Taenite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Taenite.shtml), Webmineral.com
- [Density and specific gravity (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/density-specific-gravity), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/muonionalusta-meteoriti/ · Lisans: CC BY-SA 4.0