# Mercan

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/mercan/
- İngilizcesi: Coral
- Diğer adları: Değerli mercan, Mercan taşı, Kırmızı mercan (Akdeniz mercanı, Corallium rubrum), Sardinya mercanı (ticari ad)
- Tür: Organik taş
- Sınıflandırma: Organik taşlar
- Sertlik (Mohs): 3–4
- Özgül ağırlık: 2,6–2,8 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,486–1,658
- Parlaklık: Camsı, Mumsu
- Saydamlık: Opak
- Renkler: koyu kırmızı, turuncumsu kırmızı, pembe, somon, beyaz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Yok
- Kırılma: Düzensiz
- Bileşim: Değerli mercanların (Coralliidae) iskeleti, magnezyumca zengin kalsitten (kalsiyum karbonat) ve az miktarda organik maddeden oluşur; kırmızı, turuncu ve pembe renkler karotenoit pigmentlerinden gelir. Kara mercan ve altın mercanın iskeleti ise mineral değil, büyük ölçüde organik (protein) maddedir.
- Doku: Çok ince taneli ve yoğun; iyi cila alır. Dal boyunca uzanan ince paralel çizgiler, enine kesitte ise ağaç halkalarına benzeyen eşmerkezli büyüme halkaları görülür.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Denizin derinliklerinde yaşayan minik hayvanların kırmızı kalker iskeleti: çok yavaş büyüdüğü için korunması gereken organik bir taş.

Mercan bir taş gibi görünse de aslında polip adı verilen küçük deniz hayvanlarının ürettiği iskelettir. Takılarda kullanılan kırmızı ve pembe “değerli mercanlar” genellikle 50 metreden derin sularda, çok yavaş büyür. Bu yüzden aşırı toplanmaya karşı korunmaları gerekir.

## Nasıl oluşur?

Mercanlar, denizanasıyla akraba olan küçük **poliplerin** oluşturduğu koloniler hâlinde yaşar. Takı yapımında kullanılan **değerli mercanlar** (Coralliidae ailesi), sığ sulardaki resif mercanlarından farklıdır: Genellikle 50 ile 2.000 metre arasındaki derinliklerde yaşar ve dallanan, sert bir iskelet oluştururlar. Bu iskelet magnezyumca zengin **kalsitten** oluşur; kırmızı, turuncu ve pembe renkler karotenoit pigmentlerinden gelir. Değerli mercanlar çok yavaş büyür; bir dalın kalınlaşması on yıllar alır.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Mercan Demir Çağı'ndan beri süs olarak kullanılır; bugün boncuk, kabaşon, yüzük ve kolyelerde kullanılır.
- **Oymacılık:** Japonya ve Tayvan çevresinden çıkan iri mercan dallarından Doğu'ya özgü büyük sanat oymaları yapılır. İtalya'daki Torre del Greco ve Japonya'daki Kōchi, geleneksel mercan işçiliğinin merkezleridir.
- **Dini ve kültürel eşyalar:** Mercan; Hristiyanlık, İslam, Yahudilik, Budizm ve Hinduizm gibi pek çok dinin kutsal metinlerinde ve geleneklerinde yer alır, muska gibi eşyalarda da kullanılmıştır.

## Nerede bulunur?

En ünlüsü, koyu kırmızı rengiyle bilinen Akdeniz kırmızı mercanıdır (Corallium rubrum); ticarette “Sardinya mercanı” diye de anılır. Japonya ve Tayvan çevresinin derin sularından kırmızı, pembe ve beyaz değerli mercanlar çıkarılır. Türkiye kıyılarında da kırmızı mercana rastlanmıştır.

## Koruma

Değerli mercanlar yavaş büyüdüğü için aşırı toplama onları kolayca tüketebilir. Bu nedenle Akdeniz'de mercan avcılığı kotalarla, en küçük boy sınırıyla ve derinlik kurallarıyla düzenlenir; bazı türlerin uluslararası ticareti de CITES denetimine tabidir. Sığ sulardaki resif mercanları ise iklim değişikliği ve kirlilik nedeniyle zaten büyük baskı altındadır.

## Türkiye'de

Türkiye kıyılarında kırmızı mercanı (Corallium rubrum) araştıran bir çalışmaya (Çınar, Gönülal ve Öztürk, 2018) göre ölü koloniler Kuzey Ege'de Gökçeada açıklarında bir noktada ve Doğu Akdeniz'de üç noktada, 45–110 metre derinlikte bulunmuştur. Canlı koloniler ise yalnızca Gökçeada açıklarında, yaklaşık 50 metre derinlikte görülmüştür. Gökçeada'dan çıkarılan ölü iskeletlerin boyu en fazla 9,6 santimetre, taban çapı 8,4 milimetre ölçülmüştür. Çalışma, Mersin'in Anamur açıklarını türün Akdeniz'de bilinen en doğu sınırı olarak kaydetmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Opaktır; cilalı yüzeyi camsı ya da mumsu parlar. Dal boyunca uzanan ince paralel çizgiler, enine kesitte ise ağaç halkalarına benzeyen eşmerkezli halkalar görülebilir.
- Doğal mercanın rengi bir dal boyunca hafifçe değişebilir. Boyanmış mercanda ise renk çatlaklarda, gözeneklerde ve delik ağızlarında yoğunlaşır; asetonlu bir pamukla görünmeyen bir yer silindiğinde pamuğa boya geçebilir.
- Yumuşaktır (Mohs 3–4), çelik bıçakla çizilebilir ve kalsit olduğu için seyreltik asitte köpürür. Bu denemeler parçaya zarar verir; değerli parçalarda yapılmamalıdır.
- Mercanın türünü, boyanıp boyanmadığını ya da taklit olup olmadığını kesin olarak belirlemek için gemoloji laboratuvarında Raman spektroskopisi gibi yöntemler gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Boyanmış mercan: Soluk renkli mercanlar ya da bambu mercanı ve “sünger mercan” gibi gözenekli, değersiz türler ağartılıp kırmızıya boyanır; gözenekleri çoğu zaman polimerle doldurulur. Bu işlemler satıcı tarafından açıklanmalıdır.
- Yeniden yapılandırılmış mercan: Mercan kırıntılarının reçineyle karıştırılıp kalıplanmasıyla üretilir; doğal dal yapısı ve büyüme çizgileri yoktur.
- Cam, plastik ve kalsit tozundan üretilen taklitler: Plastik elde hafif ve ılık hissedilir; cam taklitler soğuktur, içlerinde kabarcık görülebilir ve mercanın ince çizgili yapısını göstermezler.

## Değerini ne belirler?

Mercanın değerini en çok renk belirler: Koyu, doygun ve eşit dağılmış “öküz kanı” kırmızısı en çok aranan renktir; soluk pembe “melek teni” mercan da çok sevilir. Değerli mercanlar çok yavaş büyüdüğü için iri boncuk ve kabaşonlar son derece nadirdir; bu yüzden büyüklük de değeri artırır. Çatlak ve delik gibi kusurların azlığı, türü, boyama ve polimer dolgu gibi işlemlerin açıklanması ve yasal belgeleri de önemlidir; yeniden yapılandırılmış mercan ve taklitlerin değeri ise çok düşüktür.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Mercan bir bitki ya da taştır. Doğrusu: Mercan, denizanasıyla akraba olan küçük poliplerin oluşturduğu bir iskelettir; yani bir hayvan ürünüdür. Takılarda kullanılan değerli mercanların iskeleti kalsitten oluşur.
- Yanlış: Takılardaki kırmızı mercan tropik mercan resiflerinden toplanır. Doğrusu: Takı yapılan değerli mercanlar genellikle 50 ile 2.000 metre derinlikte yaşar ve resif yapan sığ su mercanlarından farklıdır. İklim değişikliğinden en çok zarar gören resif mercanları takıda kullanılmaz; ama değerli mercanlar da çok yavaş büyüdükleri için aşırı toplamaya karşı korunmaktadır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Antik Roma'da çocukların boynuna asılan mercan dallarının onları dışarıdan gelen tehlikelere karşı koruduğuna inanılırdı.
- İtalya'da kırmızı mercanın nazara ve büyüye karşı koruduğuna inanılır; bunun için mercanın işlenmemiş olması ve göze çarpacak biçimde takılması gerektiği düşünülürdü.
- Orta Çağ ve Rönesans Avrupası'nda kırmızı mercanın, takan kişi hastalandığında ya da hastalanmak üzereyken solduğuna inanılırdı.
- Türkiye'deki bazı haber ve taş satış siteleri, mercanın kaygıyı yatıştırdığını, aşkı ve iletişimi güçlendirdiğini, yaşam enerjisini harekete geçirdiğini ve kötü enerjiye karşı koruduğunu ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Mercanın rengi takan kişinin sağlığına göre değişmez; kırmızı ve pembe renkler iskeletteki karotenoit pigmentlerinden gelir. Mercan kalsitten oluştuğu için asitli maddeler ve kozmetiklerle cilasını kaybedebilir; nazardan ya da tehlikelerden koruduğuna, kaygıyı yatıştırdığına ya da aşkı ve enerjiyi artırdığına dair bilimsel bir kanıt yoktur.

## Merak edilenler

**Mercan bitki mi, taş mı?**

İkisi de değil. Mercan, denizanasıyla akraba olan küçük poliplerin oluşturduğu bir iskelettir; yani bir hayvan ürünüdür. Takılarda kullanılan değerli mercanların iskeleti kalsitten oluşur.

## Güvenlik

Mercanlar yasal koruma altındadır. Kara mercanlar, mavi mercan, org borusu mercanı, ateş mercanları, dantel mercanları ve resif yapan taşlı mercanlar CITES Ek II'de listelenmiştir; bunlardan yapılmış eşyaların ülkeler arasında taşınması izin belgesi gerektirir. Çin'in başvurusuyla 2008'de dört kırmızı-pembe değerli mercan türü (Corallium elatius, C. japonicum, C. konojoi ve C. secundum) de CITES Ek III'e alınmıştır. Akdeniz kırmızı mercanı CITES listelerinde yer almaz, ancak avcılığı sıkı kurallara bağlıdır ve 50 metreden sığ sularda toplanmasına izin verilmez. Resiflerden ve kıyıdan mercan kırıp toplamayın; yurt dışından mercan getirmeden önce güncel kuralları gümrük yetkililerinden öğrenin.

## Bunu biliyor muydun?

- Akdeniz kırmızı mercanı, MS 1. yüzyıldan beri Asya'ya ihraç edilmektedir.
- 1885'te Sicilya açıklarındaki Sciacca'da bulunan büyük ölü mercan yatakları piyasaya o kadar çok mercan getirdi ki 19. yüzyılın sonunda mercanın değeri belirgin biçimde düştü.

## Nerede bulunur?

- Alghero, Sardinya, İtalya (Önemli yatak): “Mercan Rivierası” diye anılan bu kıyı, Akdeniz kırmızı mercanının bilinen kaynaklarındandır.
- Sciacca açıkları, Sicilya Kanalı, İtalya (Tarihî kaynak): 1885'te bulunan büyük ölü mercan yatakları; ticarette “Sciacca mercanı” denen turuncumsu mercanın kaynağı.
- Kōchi açıkları, Japonya (Önemli yatak): Japonya'da değerli mercan üretimi 1871'de başladı; Kōchi geleneksel mercan işçiliğinin merkezidir. Derin sulardan kırmızı, pembe ve beyaz mercanlar çıkarılır.
- Torre del Greco, Napoli, İtalya (Tarihî kaynak): Mercan balıkçılığı ve işçiliğiyle on beşinci yüzyıldan beri anılan Vezüv eteğindeki kent; 1790'da burada bir Mercan Kraliyet Derneği kurulmuştur.
- Scandola Doğa Koruma Alanı, Korsika, Fransa (Bilinen bulunuş yeri): Akdeniz'in en eski üç deniz koruma alanından biri; kıyı açıklarındaki kırmızı mercan, koruma sağlandığından beri kolonilerini büyütmüştür. Alan sıkı biçimde korunur.
- Tabarka, Cündübe, Tunus (Tarihî kaynak): Cenova'nın 1540–1742 arasında karşısındaki adada garnizon tuttuğu liman; İmparator V. Karl 1553'te mercan avcılığıyla ilgilenmiştir.
- Bastion de France, Annaba yakını, Cezayir (Tarihî kaynak): Marsilya'nın değerli mercan ticareti için 1561'de kurulan Fransız ticaret üssü; Kuzey Afrika kıyısındaki mercan avcılığı hakkını güvence altına almak için kurulmuştur.
- Gökçeada açıkları, Kuzey Ege, Çanakkale (Bilinen bulunuş yeri): Türkiye kıyılarında kırmızı mercanın ölü kolonileri Gökçeada açıklarında ve Akdeniz'de 45–110 m derinlikte bulunmuş; canlı koloniler yalnızca Kuzey Ege'de, yaklaşık 50 m derinlikte görülmüştür (Çınar ve ark., 2018).

## Belgeseller

- [Fishing for Sardinia's red coral: A dangerous but profitable business • FRANCE 24 English](https://www.youtube.com/watch?v=gRk8R56Gx5Q), FRANCE 24 English (İngilizce)
- [S11E03 - Voyage of Gemstones⏐The great journey of precious red coral](https://www.youtube.com/watch?v=-SWIEEcK3V8), L'ÉCOLE, School of Jewelry Arts (İngilizce)

## Kaynaklar

- [CIBJO Information Sheet: Background about coral for educators](https://cibjo.org/wp-content/uploads/2024/10/CIBJO-INFORMATION-SHEET-Background-about-coral-for-educators.pdf), CIBJO (The World Jewellery Confederation), 2024
- [Seeing Red: Precious coral trade in East Asia (Shiraishi, H.)](https://www.traffic.org/site/assets/files/11127/seeing-red.pdf), TRAFFIC, 2018
- [Wanted dead or alive: Corallium rubrum (Cnidaria: Anthozoa) on the coasts of Turkey (Çınar, Gönülal & Öztürk), Cahiers de Biologie Marine 59: 175–179](https://avesis.istanbul.edu.tr/yayin/c48ce17a-07b5-40f7-ad38-db8a15d3855f/wanted-dead-or-alive-corallium-rubrum-cnidaria-anthozoa-on-the-coasts-of-turkey), İstanbul Üniversitesi (AVESİS), 2018
- [Precious coral](https://en.wikipedia.org/wiki/Precious_coral), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913
- [Torre del Greco](https://en.wikipedia.org/wiki/Torre_del_Greco), Wikipedia
- [Scandola Nature Reserve](https://en.wikipedia.org/wiki/Scandola_Nature_Reserve), Wikipedia
- [Tabarka](https://en.wikipedia.org/wiki/Tabarka), Wikipedia
- [Bastion de France](https://en.wikipedia.org/wiki/Bastion_de_France), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/mercan/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
