# Marn

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/marn/
- İngilizcesi: Marl
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kırıntılı
- Sertlik (Mohs): 2–3
- Özgül ağırlık: 2,26–2,66 g/cm³
- Renkler: yeşilimsi, mavimsi gri (mavi marn), tuğla kırmızısı, siyahımsı (kara marn)
- Bileşim: Kil ve silt ile karışmış, karbonatça zengin çamur ya da çamurtaşı; tipik olarak yüzde 35–65 kil ve yüzde 65–35 karbonat. Baskın karbonat minerali çoğunlukla kalsittir; aragonit ya da dolomit de bulunabilir. Glokonitli marn, yeşil renk veren glokonit taneleri içerir.
- Doku: Gevşek, topraksı bir çökel ya da sertleşmiş bir kayaç (marntaşı). Marntaşı bloklu, yarı konkoidal kırılır ve şeylden daha az yapraklanır.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde

Yarı kil, yarı kireç: tarlaları ıslah etmekte, çimento yapımında kullanılan, Manş Tüneli'nin içinden geçtiği karbonatlı çamur ve kayaç.

Marn, karbonat mineralleri, kil ve siltçe zengin, topraksı bir malzemedir; sertleşerek kayaca dönüşünce marntaşı adını alır. Tipik olarak yüzde 35–65 kil ve yüzde 65–35 karbonat içerir. Denizlerde ya da tatlı su göllerinde, çoğu zaman suyosunlarının etkinliğiyle oluşur. Asitli toprakları düzeltmek için tarımda ve Portland çimentosu yapımında kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Marn denizlerde ya da tatlı su ortamlarında, çoğu zaman suyosunlarının etkinliğiyle oluşur. Göllerde, pH'ı ve alkaliliği yüksek sığ sularda yaşayan *Chara* adlı iri suyosununun gövdeleri kireçlenir. Suyosunu ölünce bu kireçli parçalar ince karbonat tanelerine ayrılır ve silt ve kille karışarak marnı oluşturur. Kuzeydoğu ABD'deki marn göletlerinde, çoğu zaman kireçtaşı zeminli buzul çukurlarında, *Sphaerium* ve *Planorbis* gibi tatlı su yumuşakçalarının kabukları da dipteki marna karışır.

Marn gölleri, en çok yakın zamanda buzullarla kaplanmış bölgelerde bulunur. Denizlerde ise tebeşir ile marnın ardışık katmanları, kuzeybatı Avrupa'nın Kretase yaşlı kayaçlarında yaygındır. Glokonit adlı yeşil kil minerali içeren glokonitli marn, deniz ortamında çökelmiş olduğunu gösterir.

## Ne işe yarar?

- **Tarım:** Asitli toprakları düzeltmek ve toprak yapısını iyileştirmek için kullanılır. 16. yüzyıldan sonra yaygınlaşan kullanımı, erken modern tarım devrimine katkıda bulundu. 19. yüzyılın başlarında yerini giderek kireç ve ithal gübrelere bıraktı.
- **Çimento:** Portland çimentosu yapımında hammadde olarak kullanılır. Ek bağlayıcı malzeme olarak metakaolinden daha iyi fiziksel ve mekanik özellikler verir ve daha düşük sıcaklıkta kalsine edilebilir.
- **Mühendislik:** Suyu çok az geçiren bazı marn katmanları Manş Tüneli'nin kazılmasında kullanıldı ve İsviçre'deki Wellenberg gibi yerlerde nükleer atık depolama için inceleniyor. Buna karşın marnlı topraklar ıslanıp kurudukça sorun çıkarır; volkanik kül (puzolan) eklenerek sağlamlaştırılabilir.
- **Su ürünleri:** ABD'deki Pamlico Körfezi'nde istiridyeler için resif benzeri yapay bir zemin oluşturmakta kullanıldı.

## Nerede bulunur?

Dover kayalıklarının alt bölümü glokonitli marnlardan ve ardışık kireçtaşı-marn bantlarından oluşur. Macaristan'da Geç Eosen yaşlı Buda Marnı, davranışı kaya ile toprak arasında olduğu için “zayıf kaya ve sağlam toprak” diye tanımlanır. Arjantin'deki Vaca Muerta Formasyonu'nun baskın kayacı marndır. İspanya'nın Sorbas Havzası'ndaki marn ve opalce zengin katmanlar, Dünya'nın yörünge döngüleriyle ilişkilendirilmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Topraksı, ince taneli ve yumuşaktır; çoğu zaman yeşilimsi ya da gri, bazen mavimsi ya da kırmızımsıdır.
- İçindeki kalsiyum karbonat nedeniyle seyreltik asit damlatılınca köpürür; kireçtaşından farkı belirgin miktarda kil içermesidir.
- Sertleşmiş marntaşı bloklu, yarı konkoidal kırılır ve şeyl kadar ince yapraklara ayrılmaz.

## Değerini ne belirler?

Marn bol bulunan, ton hesabıyla kullanılan bir hammaddedir; değerini kalsiyum karbonat oranı, ocağın kullanım yerine yakınlığı ve çimento ya da tarım için uygunluğu belirler. Tarihte de genellikle kullanılacağı yerin yakınından çıkarılmıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Marn, kireçtaşıyla aynı şeydir. Doğrusu: Değildir. Marn, yüzde 35–65 oranında kil içeren karbonatlı bir çamur ya da çamurtaşıdır; sertleşmiş marntaşı en doğru biçimde “killi, katışık bir kireçtaşı” olarak tanımlanır. Kalsiyum karbonat oranı arttıkça kayaç kireçtaşına yaklaşır.

## Merak edilenler

**Marn tarlaya neden serpilir?**

Marn toprağa kalsiyum katar, toprağın yapısını iyileştirir ve asitliğini azaltarak öteki besinlerin bitkilerce alınmasını kolaylaştırır. Ancak içindeki karbonat çoğunlukla kalsiyum karbonat olduğundan, magnezyumla desteklenmezse ürünlerde magnezyum eksikliği görülebilir; ayrıca saf kirece göre daha az kalsiyum karbonat içerdiği için verilecek miktar buna göre ayarlanmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Marn, tarımda kullanılan en eski toprak düzenleyicilerinden biridir; Yaşlı Plinius 1. yüzyılda kullanımından söz eder.
- 18. yüzyılda İngiltere'nin Lancashire bölgesinde marn o kadar çok kullanıldı ki neredeyse her tarlanın bir marn çukuru vardı.
- Manş Tüneli, suyu çok az geçiren, çört içermeyen ve çatlaksız olduğu için seçilen marnlı bir tebeşir katmanında kazıldı. Altındaki kolayca tanınan glokonitli marn, kazı için doğru seviyenin belirlenmesine yardım etti.

## Nerede bulunur?

- Dover kayalıkları, Kent, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Kayalıkların alt katmanları glokonitli marnlar ile ardışık kireçtaşı ve marn bantlarından oluşur. Manş Tüneli bu marn katmanlarını izler.
- Budapeşte, Macaristan (Bilinen bulunuş yeri): Geç Eosen yaşlı Buda Marnı; davranışı kaya ile toprak arasında olduğu için “zayıf kaya ve sağlam toprak” olarak tanımlanır.
- Sorbas Havzası, Almería, İspanya (Bilinen bulunuş yeri): Tortoniyen–Mesiniyen yaşlı, marn ve opalce zengin ardışık katmanları, Dünya'nın yörünge döngüleriyle (Milankoviç döngüleri) ilişkilendirilmiştir.

## Kaynaklar

- [Marl](https://en.wikipedia.org/wiki/Marl), Wikipedia
- [Marn](https://tr.wikipedia.org/wiki/Marn), Vikipedi
- [The peculiarities of composition and geotechnical properties of marls (by example of the Southwest Caucasus) (O. V. Zerkal, E. S. Balandina, E. N. Samarin), Geophysical Research Abstracts 12, EGU2010-14768](https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2010/EGU2010-14768.pdf), Copernicus / EGU, 2010
- [Characterization and mechanical properties of the Eocene Buda Marl (P. Görög), Central European Geology 50](https://real.mtak.hu/54770/1/ceugeol.50.2007.3.4.pdf), Akadémiai Kiadó, 2007
- [Channel Tunnel](https://en.wikipedia.org/wiki/Channel_Tunnel), Wikipedia
- [White Cliffs of Dover](https://en.wikipedia.org/wiki/White_Cliffs_of_Dover), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Kaolinite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/kaolinite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Calcite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/calcite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/marn/ · Lisans: CC BY-SA 4.0