# LL kondrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ll-kondrit/
- İngilizcesi: LL chondrite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5–7
- Özgül ağırlık: 2,99–3,43 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyah (erime kabuğu), açık gri (iç kısım), içinde iri kondrüller
- Bileşim: Toplam demir %19–22, ama yalnızca %0,3–3'ü metal hâlindedir; demirin çoğu silikatlarda demir oksit olarak bulunur. Başlıca mineraller hipersten (bir piroksen) ve olivindir (fayalit oranı %26–32); ayrıca demir-nikel, troilit, feldispat ya da feldispat camı, kromit ve fosfatlar içerir.
- Doku: Sıradan kondritler içinde en iri kondrülleri içerir (ortalama yaklaşık 1 mm). Çoğu 5. ve 6. petrolojik tiptedir ve birçoğu breştir; Semarkona gibi en ilkel sıradan kondritlerin bazıları da bu gruptadır.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Çelyabinsk'in ve Itokawa asteroidinin taşı: sıradan kondritlerin en az demirli ve en az metalli, en iri kondrüllü grubu.

LL kondritler, sıradan kondritlerin en az bulunan grubudur: gözlenmiş sıradan kondrit düşüşlerinin yaklaşık %10–11'ini, bütün meteorit düşüşlerinin %8–9'unu oluştururlar. “LL”, İngilizce “low total iron, low metal” yani “düşük toplam demir, düşük metal” anlamına gelir. 2013'te Rusya'da patlayan Çelyabinsk meteoriti bir LL kondrittir. Japonya'nın Hayabusa uzay aracının Itokawa asteroidinden Dünya'ya getirdiği tanecikler de LL kondrit malzemesi çıkmıştır.

## Nasıl oluşur?

LL kondritler, Güneş Sistemi'nin başında toz ve kondrüllerden oluşmuş, ama hiç tamamen erimemiş bir asteroitten gelir. Toplam demirleri H ve L kondritlerden biraz azdır; asıl fark, demirin çok az bir bölümünün metal olması, çoğunun silikat minerallerinde demir oksit olarak bulunmasıdır.

Çoğu LL kondrit ana gövdesinde ısınarak 5. ve 6. petrolojik tipe dönüşmüştür; bu tiplerde mineral bileşimleri eşitlenmiş ve kondrül sınırları silikleşmiştir. Birçoğu, çarpışmalarla kırılıp yeniden yapışmış breşlerdir. Itokawa gibi LL bileşimli küçük asteroitler, büyük bir ana gövdenin parçalarıdır.

## Ne işe yarar?

- **Asteroit örnekleri:** Hayabusa'nın Itokawa'dan getirdiği örneklerle karşılaştırılarak meteoritler ile asteroitler arasındaki bağlantı doğrulandı.
- **İlkel malzeme:** Semarkona gibi az değişmiş LL kondritler, Güneş Sistemi'nin ilk dönemindeki kondrül oluşumunu incelemeye yarar.
- **Çarpma tehlikesi:** Çelyabinsk olayı, LL bileşimli asteroitlerin atmosferde nasıl parçalandığını gösterdi.

## Ünlü LL kondritler

Ensisheim (LL6, 1492, Fransa) parçası hâlâ saklanan en eski Avrupa taş meteorit düşüşüdür. Çelyabinsk (LL5, 2013, Rusya) yüzyılın en çok belgelenmiş meteor olaylarından biridir. Semarkona (LL3.0) ise en çok incelenen ilkel sıradan kondritlerdendir.

## Nasıl tanınır?

- Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir.
- Sıradan kondritler arasında en iri kondrüllere sahiptir (ortalama yaklaşık 1 mm).
- Metal hâlindeki demir çok az olduğundan kesik yüzde parlak metal taneleri H ve L kondritlerdekinden çok daha seyrektir.

## Değerini ne belirler?

LL kondritler H ve L kondritlerden daha az bulunur. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun tazeliği, iri kondrüllerin kesitte görünmesi ve özellikle Çelyabinsk ya da Ensisheim gibi ünlü bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: LL kondritler, kondritlerle akondritler arasında bir geçiş türüdür. Doğrusu: 19. yüzyılda Tschermak, metal azlığı ve kondrül sınırlarının silikliği nedeniyle böyle düşünüp onlara “amfoterit” adını verdi. Bugün LL kondritlerin akondritlerden oldukça farklı olduğu bilinir; bu ad artık kullanılmaz.

## Merak edilenler

**LL kondritlerin bir asteroitten geldiği nasıl kanıtlandı?**

Japon uzay aracı Hayabusa, Itokawa asteroidine indi ve yüzeyinden tanecikler alıp Dünya'ya getirdi. Bu taneciklerin LL kondrit malzemesi olduğu anlaşıldı. Böylece bir meteorit grubunun belirli bir asteroit türüyle ilişkisi örneklerle doğrulanmış oldu.

## Bunu biliyor muydun?

- Itokawa'ya inen Hayabusa uzay aracının getirdiği tanecikler, bir asteroit ile bir meteorit grubu arasındaki bağlantıyı doğrudan doğruladı: Itokawa'nın malzemesi LL kondrittir.
- LL grubu, en iyi incelenmiş ilkel sıradan kondritlerden biri olan Semarkona'yı (tip 3.0) da içerir.
- 19. yüzyılda mineralog Tschermak, bu meteoritleri kondritlerle akondritler arasında bir geçiş sanarak “amfoterit” diye adlandırmıştı.

## Nerede bulunur?

- Çebarkul Gölü, Çelyabinsk Oblastı, Rusya (Bilinen bulunuş yeri): 2013'te Ural göğünde patlayan asteroidin LL5 kondrit parçaları; 654 kg'lık ana parça gölden çıkarıldı.
- Ensisheim, Alsace, Fransa (Tarihî kaynak): 1492'de düşen LL6 kondrit; parçası hâlâ saklanan en eski Avrupa taş meteorit düşüşü.

## Kaynaklar

- [LL chondrite](https://en.wikipedia.org/wiki/LL_chondrite), Wikipedia
- [Chelyabinsk meteor](https://en.wikipedia.org/wiki/Chelyabinsk_meteor), Wikipedia
- [Ensisheim meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Ensisheim_meteorite), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Enstatite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/enstatite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ll-kondrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0