# Litografya taşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/litografya-tasi/
- İngilizcesi: Lithographic limestone
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 3
- Özgül ağırlık: 2,5–2,6 g/cm³
- Renkler: krem, sarımsı bej, açık gri, gri
- Bileşim: Neredeyse tamamen kalsiyum karbonattan (kalsit) oluşan, mikrit denen kireç çamurundan sertleşmiş bir kireçtaşı. Bazı yataklardaki taş (ör. Kentucky, Brandenburg) hafifçe dolomitlidir.
- Doku: Çok ince taneli, homojen ve kusursuz: jeologlar “litografik doku” için tane boyunu 1/250 milimetreden küçük diye tanımlar. Birçok yatakta ince ve düz levhalar hâlinde ayrılır (Almanca “Plattenkalk”, levha kireçtaşı); tabaka yüzeylerinde siyah dal biçimli mangan oksit dendritleri görülebilir.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Taş baskının (litografinin) doğduğu, olağanüstü ince taneli kireçtaşı: Archaeopteryx fosilini de bize o kazandırdı.

Litografya taşı, taş baskıda (litografi) kullanılabilecek kadar ince taneli, düzgün ve kusursuz bir kireçtaşıdır. En ünlüsü Almanya'nın Bavyera bölgesindeki Solnhofen'den çıkar; Alois Senefelder 1796'da taş baskıyı bu taşla geliştirdi. Sakin, tuzlu lagünlerde çökelen bu kayaç, Archaeopteryx gibi dünyanın en ünlü fosillerini de saklamıştır. Bugün daha çok yer döşemesi ve kaplama taşı olarak kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Litografya taşları, deniz kıyısındaki sığ, durgun lagünlerin dibinde biriken çok ince **kireç çamurundan** (mikrit) oluşur. Kabul gören açıklamaya göre bu lagünlerin suyu fazla tuzlu ve oksijence fakirdi. Bu koşullar dipte yaşayan canlıların ve mikrobiyal örtülerin gelişmesine engel oldu. Çamuru karıştıracak canlılar, akıntılar ve dalgalar olmadığı için çökel katman katman, düzgün ve homojen kaldı. Canlılar tarafından karıştırılmış olsaydı, ortaya bol fosilli ve çok daha düzensiz bir kayaç çıkacaktı.

Ünlü Solnhofen taşı **Geç Jura** döneminin Titoniyen katında oluştu. O sırada bu bölge, Tetis Denizi'nin kıyısında bir takımadaydı ve açık denizle bağlantısı zayıf, tuzluluğu canlıların yaşayamayacağı kadar yüksek lagünlerle çevriliydi. Denizden ya da karadan lagüne düşen ya da sürüklenen her canlı yumuşak kireç çamuruna gömüldü ve oksijensiz ortamda olağanüstü biçimde korundu. Fransa'daki Cerin taşı da Geç Jura'da, İspanya'daki Montsec taşı Erken Kretase'de büyük bir kıyı gölünde, ABD'deki Iowa ve Kentucky taşları ise çok daha önce, Paleozoyik'te oluşmuştur.

## Ne işe yarar?

- **Taş baskı (litografi):** Alois Senefelder 1796'da Solnhofen kireçtaşı üzerine yağlı ve aside dayanıklı bir mürekkeple çizerek düz yüzeyden baskı alınabileceğini buldu. Yöntem önce nota ve haritalarda kullanıldı, sonra resim çoğaltmanın başlıca yolu oldu; Théophile Steinlen gibi sanatçılar afişlerinde de bu tür taşları kullandı. 20. yüzyılda yerini metal ya da plastik kalıplı ofset baskıya bıraktı; bugün taş baskıyı daha çok sanatçılar sürdürüyor.
- **Yapı taşı:** Solnhofen taşından bugün yer karoları, merdiven basamakları, pencere eşikleri, iç ve dış duvar kaplamaları yapılır.
- **Heykel ve kabartma:** Rönesans ve sonrasının sanatçıları bu taşı küçük kabartmalarda kullandı; Berlin'deki Bode Müzesi'nde 1514–1648 arasına tarihlenen örnekler vardır.
- **Bilim:** Yumuşak dokuların bile iz bıraktığı fosilleri, eski canlıları ve ortamları anlamak için eşsiz bir kaynaktır.

## Fosil hazinesi

Solnhofen kireçtaşından 600'den fazla tür tanımlanmıştır; aralarında serçe boyundan 1,2 metreye kadar 29 çeşit uçan sürüngen (pterozor) vardır. En eski kuşlardan biri sayılan **Archaeopteryx** fosillerinin hepsi bu yörenin ocaklarından çıkmıştır. Taş baskı için 19. yüzyılda yapılan yoğun ocak işletmeciliği pek çok fosilin gün ışığına çıkmasını sağladı. Fransa'daki Cerin ocağı balık, sürüngen, kabuklu ve bitki fosilleriyle, İspanya'daki Montsec taşları ise böcek ve küçük omurgalı fosilleriyle tanınır.

## Nerede bulunur?

Uzun süre tek kaynak, Almanya'da Nürnberg ile Münih arasında, **Solnhofen** ve Eichstätt çevresindeki ocaklardı. 19. yüzyılda Fransa'da **Montdardier** (Gard) ve **Cerin** (Ain) ocakları açıldı. İspanya'da Serra del Montsec'teki **Santa Maria de Meià** çevresinde de bu tür taş çıkarıldı. ABD'de Tennessee'deki ilk denemelerden sonra **Brandenburg** (Kentucky) ve **Lithograph City** (Iowa) ocakları, özellikle Birinci Dünya Savaşı yıllarında Alman taşının yerini tutmaya çalıştı.

## Türkiye'de

Taş baskı Osmanlı Devleti'ne 1831'de Fransız Henri Cayol tarafından getirildi; ilk basılan eser, askerî eğitimle ilgili Nuhbetü't-ta'lîm adlı kitaptır. Taş basımı için gerekli ana malzeme uzun süre dışarıdan getirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre **1892'de Mihaliç'te (bugünkü Karacabey, Bursa) litografya taşı bulundu** ve bu madenin işletme imtiyazını Osmanlı Bankası aldı. Ocağın tam yeri ve ne kadar işletildiği bilinmemektedir.

## Nasıl tanınır?

- Taneleri büyüteçle bile seçilemeyecek kadar incedir; kırık yüzeyi pürüzsüz ve tekdüzedir.
- Rengi çoğunlukla krem, sarımsı bej ya da açık gridir; çoğu yatakta ince, düz levhalar hâlinde ayrılır.
- Tabaka yüzeylerinde siyah, eğrelti otunu andıran mangan oksit dendritleri sık görülür.
- Kireçtaşı olduğu için seyreltik hidroklorik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.

## Değerini ne belirler?

Taş baskı için değerini tanelerin inceliği ve eşitliği, damar, çatlak ve fosil gibi kusurların bulunmaması ve tek parça hâlinde ne kadar büyük levha çıkarılabildiği belirlerdi; ocaktan çıkan taşın ancak küçük bir bölümü bu işe uygundur. Bugün çoğunlukla döşeme ve kaplama taşı olarak satıldığından değerini renk eşitliği, dayanım ve levha boyutu belirler. Eski baskı taşları ve iyi korunmuş fosil taşıyan levhalar ise koleksiyonerler ve müzeler için ayrıca değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Taş baskıda resim taşa kazınır ya da oyulur. Doğrusu: Taş baskı oyma değil, düz yüzeyden yapılan bir baskıdır: resim taşa yağlı mürekkeple çizilir ve baskı, yağın suyla karışmamasından yararlanılarak taşın düz yüzeyinden alınır. Senefelder'in bulduğu yöntem, bu tür ilk düz baskı tekniğidir.
- Yanlış: Her ince kireçtaşı taş baskıda kullanılabilir. Doğrusu: Uygun taş son derece azdır. Ünlü Solnhofen yataklarında bile levha kireçtaşının yalnızca küçük bir bölümü baskıya yetecek kadar ince taneli, düzgün ve kusursuzdur; bu yüzden uzun süre Solnhofen dünyanın tek kaynağı olarak kaldı.
- Yanlış: Taşın yüzeyindeki eğrelti otuna benzeyen siyah desenler fosil bitkilerdir. Doğrusu: Bunlar çoğunlukla bitki değil, tabaka yüzeyleri ve çatlaklar boyunca dallanarak kristalleşen mangan oksit dendritleridir. Fosile benzeyen ama canlı kalıntısı olmayan bu tür oluşumlara sahte fosil (psödofosil) denir.

## Merak edilenler

**Taş baskıda neden kireçtaşı kullanılır?**

Taş baskı, yağın ve suyun birbirini itmesine dayanır. Çok ince taneli ve düzgün bir kireçtaşına yağlı mürekkeple çizilen resim mürekkebi tutar, ıslatılan boş yüzey ise mürekkebi iter. Taşın düz yüzeyinden kâğıda böylece baskı alınabilir.

## Bunu biliyor muydun?

- Dünyanın en ünlü fosillerinden Archaeopteryx'in bilimsel adı Archaeopteryx lithographica'dır; ad, fosilin çıktığı litografya taşına gönderme yapar.
- Birinci Dünya Savaşı Almanya'dan taş gelmesini kesince ABD'de litografya taşı aranmaya başlandı; Iowa'da bu taşın çevresinde kurulan Lithograph City kasabası, metal baskı kalıpları taşın yerini alınca boşaldı ve 1938'de tamamen ortadan kalktı.
- Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS) Ekim 2022'de Solnhofen-Eichstätt Archaeopteryx alanlarını dünyanın 100 jeolojik miras alanından biri olarak ilan etti.

## Nerede bulunur?

- Solnhofen, Bavyera, Almanya (Tip lokalite): Litografya taşının ilk ve en ünlü kaynağı: Geç Jura (Titoniyen) yaşlı Solnhofen kireçtaşı (Altmühltal Formasyonu). Alois Senefelder taş baskıyı bu taşla geliştirdi; Archaeopteryx fosilleri de bu yörenin ocaklarından çıktı.
- Montdardier, Gard, Fransa (Tarihî kaynak): Le Vigan'ın yaklaşık 6 km güneyindeki ocakların Erken Jura yaşlı taşı 1851 Büyük Londra Sergisi'nde gösterildi ve mansiyon aldı; çıkarılan en büyük taş 230 × 150 cm'ydi.
- Cerin (Marchamp), Ain, Fransa (Tarihî kaynak): Geç Kimmericiyen (yaklaşık 153 milyon yıl) yaşlı litografik kireçtaşı ocağı; 19. yüzyılda taş baskı için yoğun biçimde işletildi ve zengin bir fosil yatağı olarak tanındı.
- La Pedrera de Meià, Montsec, Lleida, İspanya (Bilinen bulunuş yeri): Serra del Montsec'in güney yamacında, Santa Maria de Meià yakınında çıkarılan Erken Kretase yaşlı litografik kireçtaşı; büyük, sığ bir kıyı gölünde çökeldi ve böcek ile küçük omurgalı fosilleriyle ünlüdür.
- Brandenburg, Meade County, Kentucky, ABD (Tarihî kaynak): 20. yüzyılın başında ABD'deki tek ticari litografya taşı ocağıydı; Birinci Dünya Savaşı Alman taşının gelmesini kesince 1916'da 20 ton işlenmiş taş üretti.
- Lithograph City (Orchard yakını), Mitchell County, Iowa, ABD (Tarihî kaynak): Clement L. Webster'ın 1903'te Orchard'ın yaklaşık 3 km güneybatısında bulduğu Devoniyen yaşlı litografik kireçtaşı çevresinde kurulan, bugün terk edilmiş kasaba; ocaklar Birinci Dünya Savaşı'nda önem kazandı.
- Mihaliç (bugünkü Karacabey), Bursa (Tarihî kaynak): 1892'de burada litografya taşı bulundu ve madenin işletme imtiyazını Osmanlı Bankası aldı. Ocağın tam yeri bilinmiyor; nokta ilçe merkezini gösterir.

## Kaynaklar

- [Lithographic limestone](https://en.wikipedia.org/wiki/Lithographic_limestone), Wikipedia
- [Solnhofen Limestone](https://en.wikipedia.org/wiki/Solnhofen_Limestone), Wikipedia
- [Solnhofen](https://en.wikipedia.org/wiki/Solnhofen), Wikipedia
- [Alois Senefelder](https://en.wikipedia.org/wiki/Alois_Senefelder), Wikipedia
- [Lithography](https://en.wikipedia.org/wiki/Lithography), Wikipedia
- [Cerin Lagerstätte](https://en.wikipedia.org/wiki/Cerin_Lagerst%C3%A4tte), Wikipedia
- [La Pedrera de Rúbies Formation](https://en.wikipedia.org/wiki/La_Pedrera_de_R%C3%BAbies_Formation), Wikipedia
- [Montdardier](https://en.wikipedia.org/wiki/Montdardier), Wikipedia
- [Brandenburg, Kentucky](https://en.wikipedia.org/wiki/Brandenburg,_Kentucky), Wikipedia
- [Orchard, Iowa](https://en.wikipedia.org/wiki/Orchard,_Iowa), Wikipedia
- [Pseudofossil](https://en.wikipedia.org/wiki/Pseudofossil), Wikipedia
- [Taş Basması (Alim Kahraman), TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 40](https://islamansiklopedisi.org.tr/tas-basmasi), Türkiye Diyanet Vakfı, 2011
- [Litografi](https://tr.wikipedia.org/wiki/Litografi), Vikipedi
- [Karacabey](https://tr.wikipedia.org/wiki/Karacabey), Vikipedi
- [Solnhofen Kalkstein / Solnhofen limestone: technical data](https://construnews.com/archivos/2837/solnhofen_limestone_1.pdf), Solnhofen (Barcelona), via Construmatica
- [Limestone](https://geology.com/rocks/limestone.shtml), Geology.com


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/litografya-tasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0