# Linyit, taşkömürü ve kok

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/linyit-taskomuru-ve-kok/
- İngilizcesi: Lignite, hard coal and coke
- Diğer adları: Linyit (kahverengi kömür), Taşkömürü, Antrasit, Kok kömürü, İthal kömür, Briket kömür
- Tür: Gündelik ad
- Sınıflandırma: Gündelik adlar
- Renkler: kahverengi, koyu kahverengi, siyah, parlak siyah, gümüşi gri (kok)
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Halkın bildiği kömürler: kahverengi, nemli ve düşük ısılı linyit; sert ve kapkara taşkömürü; ve taşkömüründen fırında yapılan gri, gözenekli kok.

Kömür tek bir taş değil, bataklıklarda biriken bitki kalıntılarının milyonlarca yıl boyunca gömülüp ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan bir kayaçlar dizisidir. Dönüşüm ne kadar ilerlemişse kömür o kadar sert, kara ve karbonca zengindir; yanarken de o kadar çok ısı verir. Halkın tanıdığı en genç ve en düşük kaliteli kömür linyittir: kahverengimsi, nemli ve kolay ufalanır. Taşkömürü (bitümlü kömür) daha sert, kapkara ve parlaktır; antrasit ise en parlak ve en ileri dönüşmüş kömürdür. Kok ise doğal bir kömür değil, taşkömürünün havasız ortamda yaklaşık 1000 °C'de ısıtılmasıyla üretilen gri, gözenekli bir yakıttır. Türkiye'de çıkarılan kömürün neredeyse tamamı linyittir; taşkömürü yalnızca Zonguldak'tan çıkarılır ve kullanılan taşkömürünün büyük bölümü ithal edilir.

## Kömür türleri nasıl oluşur?

Bataklık ormanlarında ölen bitkiler suyun altında tam çürümeden birikir ve **turba** oluşturur. Turba üstüne gelen tortullarla gömüldükçe sıkışır, suyunu ve gazlarını kaybeder, karbon oranı artar. Bu kömürleşme sürecinde turba önce **linyite**, daha derin ve sıcak koşullarda **alt bitümlü kömüre**, **bitümlü kömüre** (taşkömürü) ve en sonunda **antrasite** dönüşür. Halk arasındaki “kahverengi kömür” linyit, “taşkömürü” ise bitümlü kömür ve antrasittir. **Kok** bu dizinin bir parçası değildir: insan eliyle, taşkömürünün kok fırınlarında havasız ısıtılmasıyla üretilir.

## Ne işe yarar?

- **Elektrik:** EURACOAL'a göre kömür, 2021'de Türkiye'de üretilen elektriğin yaklaşık yüzde 31'ini sağladı. Linyit çoğunlukla ocağın yanındaki termik santrallerde yakılır.
- **Isınma:** Pek çok evde, özellikle doğal gaz olmayan yerlerde, kömür hâlâ soba yakıtıdır.
- **Çelik:** Kok, yüksek fırınlarda demir cevherini eritmek ve indirgemek için kullanılır.
- **Sanayi:** Çimento fabrikalarında ve başka sanayi fırınlarında yakıt olarak kullanılır.

## Türkiye'de kömür ve hava kirliliği

Türkiye'nin en büyük linyit havzası, yaklaşık 7 milyar tonluk ekonomik olarak çıkarılabilir rezerviyle Kahramanmaraş'taki **Afşin-Elbistan**'dır; Soma, Tunçbilek ile Muğla ve Kütahya'daki havzalar da önemlidir. Taşkömürü yalnızca Karadeniz kıyısındaki **Zonguldak** havzasından çıkarılır. Kentlerde ve en eski termik santrallerde yakılan düşük kaliteli linyit, Türkiye'deki hava kirliliğinin önemli nedenlerinden biridir; kışın yüksek basınç kirleticileri yere yakın tuttuğunda kentlerde hava kalitesi belirgin biçimde kötüleşir. Kömür madenciliği ağır bedeller de ödetti: 13 Mayıs 2014'te Manisa'nın Soma ilçesindeki Eynez kömür ocağında çıkan yangında 301 maden işçisi hayatını kaybetti; bu, Türkiye tarihinin en ölümcül maden kazasıdır.

## Nasıl tanınır?

- Linyit kahverengi ya da kahverengimsi siyahtır ve mat görünür; kuruyunca çatlayıp ufalanır, bazen içinde odun dokusu seçilir. Sırsız porselene sürtülünce kahverengi iz bırakır.
- Taşkömürü siyahtır, parlak ve mat bantlar gösterir, linyitten serttir ve elleri karartır; porselende siyah iz bırakır.
- Antrasit en sert ve en parlak kömürdür; neredeyse metal gibi parlar ve eli pek kirletmez.
- Kok gümüşi gri renklidir, süngerimsi gözeneklidir ve aynı büyüklükteki kömürden hafiftir; yanarken çok az duman çıkarır.

## Sahteler ve taklitler

- Mangal ve barbekü için satılan odun kömürü jeolojik anlamda kömür değildir; odunun havasız ortamda yakılmasıyla üretilir.
- Briket kömür, kömür tozunun bir bağlayıcıyla sıkıştırılıp kalıplanmasıyla üretilir; doğal bir kömür parçası değildir.
- “Yüksek kalorili” diye satılan bazı ısınma kömürleri düşük kaliteli linyit ya da karışım olabilir; kömürün ısıl değerini, nem, kül ve kükürt oranını satıcıdan sormak gerekir.

## Değerini ne belirler?

Kömürün değerini ısıl değeri (kalorisi), nem, kül ve kükürt oranı ile tane boyu belirler. Taşkömürü ve antrasit, aynı ağırlıktaki linyitten çok daha fazla ısı verir. Çelik üretiminde kok yapımına uygun taşkömürü en aranan türdür. Linyit ise nemli ve düşük kalorili olduğu için uzağa taşınmaya değmez; çoğu, ocağın yanındaki termik santrallerde yakılır. Isınma kömürü piyasada tane boyuna göre de ayrılarak satılır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Linyit ile taşkömürü aynı kömürdür, yalnızca adları farklıdır. Doğrusu: Linyit daha genç ve daha az dönüşmüş bir kömürdür: daha nemli, daha az karbonlu ve daha düşük kalorilidir. Taşkömürü daha derinde, daha uzun süre ısı ve basınç görmüş, daha sert ve kara bir kömürdür; yandığında çok daha fazla ısı verir.
- Yanlış: Kok, doğada bulunan bir kömür türüdür. Doğrusu: Kok doğada bulunmaz; uygun taşkömürünün havasız fırınlarda yaklaşık 1000 °C'de ısıtılıp gazlarının uçurulmasıyla üretilir. Gözenekli, sert ve karbonca çok zengindir; yüksek fırında hem yakıt hem de demir cevherini indirgeyen madde olarak kullanılır.
- Yanlış: Soba zehirlenmesi ancak duman ya da koku varsa olur. Doğrusu: Zehirlenmeye yol açan karbonmonoksit renksiz ve kokusuzdur; odada duman ya da koku olmadan da birikebilir. Bu yüzden soba ve mangalın bulunduğu yerler havalandırılmalı, mümkünse karbonmonoksit dedektörü kullanılmalıdır.

## Güvenlik

Kömür sobası, mangal ve kömürlü ocaklar kapalı ve havasız yerde yandığında karbonmonoksit zehirlenmesine yol açabilir. Bu gaz renksiz ve kokusuzdur; baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik ve uyku hâli yapar, uykudaki insanı fark ettirmeden öldürebilir. Soba bacası düzenli temizlenmeli, mangal kapalı alanda yakılmamalı, belirtiler görülünce hemen temiz havaya çıkılıp 112 aranmalıdır. Düşük kaliteli kömürün dumanı ayrıca ince toz ve kükürt dioksitle havayı kirletir.

## Bunu biliyor muydun?

- Abraham Darby 1709'da İngiltere'de, demir eritmek için odun kömürü yerine kok yakan ilk yüksek fırını kurdu. Böylece yüksek fırınlar büyüyebildi ve demir ucuzladı; bu buluş Sanayi Devrimi'nin önünü açtı.
- EURACOAL'a göre Türkiye 2022'de yaklaşık 80,9 milyon ton linyit, yalnızca 1,4 milyon ton taşkömürü üretti ve 34,7 milyon ton taşkömürü ithal etti.
- Türkiye'deki linyit rezervlerinin yalnızca yaklaşık yüzde 5'inin ısıl değeri kilogram başına 3000 kilokaloriyi aşar; linyitlerin çoğu nemli, küllü ve düşük kalorilidir.

## Nerede bulunur?

- Soma, Manisa (Tarihî kaynak): Türkiye'nin başlıca linyit havzalarından; 13 Mayıs 2014'te Eynez kömür ocağındaki yangında 301 maden işçisi hayatını kaybetti.

## Belgeseller

- [Why almost all coal was made at the same time](https://www.youtube.com/watch?v=b34al8YmQSA), Steve Mould (İngilizce)
- [Madencinin Bir Günü - Al Jazeera Türk Belgesel](https://www.youtube.com/watch?v=jlEQlLrMfnk), Al Jazeera Turk (Türkçe)

## Kaynaklar

- [Country profiles: Türkiye](https://euracoal.eu/info/country-profiles/turkiye-8/), EURACOAL
- [Coal](https://www.britannica.com/science/coal-fossil-fuel), Encyclopaedia Britannica
- [Air pollution in Turkey](https://en.wikipedia.org/wiki/Air_pollution_in_Turkey), Wikipedia
- [Soma mine disaster](https://en.wikipedia.org/wiki/Soma_mine_disaster), Wikipedia
- [Carbon Monoxide Poisoning Basics](https://www.cdc.gov/carbon-monoxide/about/index.html), Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- [Coke (fuel)](https://en.wikipedia.org/wiki/Coke_(fuel)), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/linyit-taskomuru-ve-kok/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
