# Laterit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/laterit/
- İngilizcesi: Laterite
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 2–5
- Özgül ağırlık: 1,8–2,8 g/cm³
- Renkler: kırmızı, kırmızımsı kahverengi, pas rengi, turuncu, sarımsı
- Bileşim: Demir ve alüminyum oksitlerce zengin tropikal ayrışma ürünüdür. Başlıca mineralleri götit, hematit ve kaolinit (kil) olup kuvars, zirkon ile titan, kalay ve mangan oksitleri de bulunabilir. Ana kayanın niteliğine göre nikel ve kobalt da zenginleşebilir.
- Doku: Çoğunlukla gözenekli (bazı örneklerde yaklaşık yüzde 26), killi ve demir oksitçe zengin bir kütle. Ocakta yumuşaktır ve bloklar hâlinde kesilebilir; havada kuruyunca sertleşir.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Tropiklerde ayrışan kayanın demirli, kırmızı kalıntısı: ocakta tuğla gibi kesilir, havada taşa dönüşür; nikel ve alüminyum cevheri de verir.

Laterit, sıcak ve yağışlı tropik iklimlerde kayaçların uzun süre ayrışmasıyla oluşan, demir ve alüminyum oksitlerce zengin, pas kırmızısı bir ayrışma ürünüdür. Toprakla taş arasında bir malzemedir: Yerinde yumuşaktır, bloklar hâlinde kesilir, açık havada kuruyunca sertleşir. Adı, Latincede “tuğla” anlamına gelen sözcükten gelir. Yapı malzemesi olarak olduğu kadar boksit (alüminyum cevheri) ve nikel gibi metallerin kaynağı olarak da önemlidir ve kıtaların yaklaşık üçte birini kaplar.

## Nasıl oluşur?

Laterit, sıcak ve yağışlı tropik iklimlerde, yağmurlu ve kurak mevsimlerin birbirini izlediği yerlerde oluşur. Bu uzun süreçte (laterizasyon) yağmur suyu kayaçtaki kolay çözünen elementleri yıkayıp götürür; kurak mevsimde ise çözünmüş iyonlar kılcal hareketle yüzeye çıkar. Geriye çözünmesi zor olan demir ve alüminyum oksitleri kalır ve kayaç pas kırmızısına döner. Ana kaya granit ya da bazalt olabilir; peridotit gibi ultramafik kayaçlar ayrışırken ise nikel ve kobalt kalıntıda zenginleşebilir.

Taze laterit yumuşaktır; kil taneleri arasındaki nem buharlaşınca yavaş yavaş sertleşir ve hava koşullarına karşı dayanıklı hâle gelir.

## Ne işe yarar?

- **Yapı taşı:** Hindistan'da Kerala ve Goa'da, Kamboçya'da Angkor'da ve Burkina Faso'da evler, tapınaklar ve duvarlar lateritle örülmüştür. Burkina Faso'da, sağlam olması ve ısıtma ve soğutma gideri azaltması nedeniyle değer verilir.
- **Yol yapımı:** Kenya, Malawi ve Brezilya'da yol dolgusunda kullanılır.
- **Metal cevheri:** Lateritik boksitler alüminyumun başlıca kaynağıdır; nikel ve demir de lateritlerden elde edilir.
- **Tarım:** Verimsiz olsa da gübreleme ve sulamayla plantasyon bitkileri için kullanılabilir.

## Türkiye'de laterit

Türkiye'de bugün laterit oluşturacak bir iklim yoktur, ama geçmiş jeolojik çağlarda koşullar farklıydı. Manisa'daki Çaldağ nikel-kobalt yatağı, peridotitlerin yoğun tropikal ayrışmasıyla oluşmuş kırmızımsı kahverengi bir laterit örtüsüdür; Geç Paleosen–Orta Eosen'de taşınmış demir kabuğu olarak ve Oligosen'de yerinde lateritleşmeyle gelişmiştir. Üniversite tezlerinde bu yatak için 33–40 milyon ton cevher rezervi bildirilir ve cevherden nikel ile kobalt elde etmenin yolları araştırılmıştır.

## Nasıl tanınır?

- Rengi pas kırmızısı, kırmızımsı kahverengi ya da turuncudur; yüzeyi gözenekli ve pürüzlüdür.
- Yerinde yumuşaktır ve tuğla biçiminde bloklar hâlinde kesilebilir; açık havada kuruyunca sertleşir.
- Seyreltik asitle köpürmez; çünkü kireç değil, demir ve alüminyum oksitleri ile kil içerir.
- Tropik kuşakta yüzeye yakın, kalın bir örtü ya da kabuk oluşturur.

## Sahteler ve taklitler

- Akdeniz çevresinin kırmızı toprağı (terra rossa) da kırmızıdır, ama kireçtaşı üzerinde, Akdeniz iklimi koşullarında oluşur; laterit değildir.
- Her kırmızı taş laterit değildir: Uluru gibi kırmızı kumtaşlarının rengi, taşın dış yüzeyindeki demirin paslanmasından gelir; kaya çökel kayaçtır ve taze yüzeyi gridir.

## Değerini ne belirler?

Laterit yapı taşı olarak yerel bir malzemedir: Değerini ocakta kolay kesilip havada sertleşmesi, gözenekliliği, suya dayanıklılığı ve ocağın yakınlığı belirler; iyi korunmazsa nemden zarar görür ve bir Goa örneğinde basınç dayanımı iyi bir tuğladan bile düşük çıkmıştır. Cevher olarak değerini nikel, kobalt ya da alüminyum oranı, katmanın kalınlığı, mineral türü ve işleme maliyeti belirler. Toprak olarak ise besin yönünden fakirdir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Yağmur ormanlarının altındaki kırmızı toprak çok verimlidir. Doğrusu: Laterit topraklar, yoğun yağmurun besinleri yıkamasıyla humus bakımından fakirdir; ormanın gür görünümü, bitki artıklarının hızla çürüyüp yeniden kullanılmasından gelir. Gübre ve sulamayla yağ palmiyesi, çay, kahve ve kaju gibi tarım bitkileri yetiştirilebilir.
- Yanlış: Laterit bir toprak türüdür, taş sayılmaz. Doğrusu: Laterit yerinde toprağa benzer ve yumuşaktır, ama havayla temas edince sertleşir ve açık havaya dayanıklı bir yapı taşı olur. Kerala'daki ve Kamboçya'daki tapınaklar bunun örneğidir.

## Bunu biliyor muydun?

- Yeryüzündeki karalarda bilinen nikel kaynaklarının yaklaşık yüzde 70'i lateritlerde bulunur; en büyük nikel lateriti kaynakları Yeni Kaledonya, Avustralya, Filipinler ve Endonezya'dadır.
- Kuzey İrlanda'daki bazalttan oluşmuş lateritler bir dönem büyük bir demir ve alüminyum cevheri kaynağıydı.
- Angkor Wat'ın dış surları ve görünmeyen yapı kısımları lateritten yapılmıştır; görünen yüzler ise kumtaşıdır.

## Nerede bulunur?

- Angadipuram, Malappuram, Kerala, Hindistan (Tip lokalite): Francis Buchanan-Hamilton lateriti 1807'de Hindistan'ın güneyinde tanımladı ve adını Latincede “tuğla” anlamına gelen later sözcüğünden verdi, çünkü taşı tuğla biçiminde bloklar hâlinde kesmek mümkündü. Angadipuram Laterit'i bugün jeolojik miras anıtı olarak tescillidir.
- Bom Jesus Bazilikası, Eski Goa, Hindistan (Tarihî kaynak): Portekizlilerin 16. yüzyılda yaptığı bazilika, yerel laterit bloklarla örülmüştür. Taşın dayanıklılığı, gücünden çok suya karşı korunmasına bağlıdır.
- Angkor Wat, Siem Reap, Kamboçya (Tarihî kaynak): Görünen kısımlar kumtaşından, dış sur ve gizli yapı kısımları ise lateritten yapılmıştır. Binyıldan sonra Angkor'daki tapınak çevre duvarlarında laterit, tuğla ve taş birlikte kullanılmıştır.
- Yeni Kaledonya (Houaïlou ve Canala yöresi) (Önemli yatak): Peridotit gibi ultramafik kayaçların tropikal ayrışmasıyla oluşan lateritik ve saprolitik nikel cevherleri, dünyadaki nikel lateriti kaynaklarının yaklaşık yüzde 21'ini barındırır; nikel 1864'te bulunmuş, geniş ölçekli madencilik 1875'te başlamıştır.
- Sorowako, Güney Sulawesi, Endonezya (Bilinen bulunuş yeri): Verbeek Dağları'nda, ultramafik kayaçların ayrışmasından oluşmuş nikel lateriti işleten büyük bir açık ocak vardır.
- Moa Körfezi, Holguín, Küba (Bilinen bulunuş yeri): Kısmen serpantinleşmiş peridotitten gelişen, nikelli ve oksit türü laterit profillerinin incelendiği örnek bölgedir.
- Çaldağ, Turgutlu yöresi, Manisa (Bilinen bulunuş yeri): Çaldağ'daki nikel-kobalt yatağı, peridotitlerin yoğun tropikal ayrışmasıyla oluşmuş kırmızımsı kahverengi bir laterit örtüsüdür; iki evrede, Geç Paleosen–Orta Eosen'de taşınmış demir kabuğu (ferricrete) olarak ve Oligosen'de yerinde lateritleşmeyle gelişmiştir. Tezlerde 33–40 milyon ton cevher rezervi bildirilmiştir.

## Kaynaklar

- [Laterite](https://en.wikipedia.org/wiki/Laterite), Wikipedia
- [Laterit](https://tr.wikipedia.org/wiki/Laterit), Vikipedi
- [Decay Diagnosis of Goan Laterite Stone Monuments (S. Das), 11th International Conference on Durability of Building Materials and Components](https://www.irbnet.de/daten/iconda/CIB13224.pdf), CIB / RILEM, Istanbul, 2008
- [Laterite stone construction in India](https://www.studiomatrx.org/guides/laterite-stone-construction-india), Studio MatrX
- [Angadipuram](https://en.wikipedia.org/wiki/Angadipuram), Wikipedia
- [Angkor Wat](https://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat), Wikipedia
- [Nickel mining in New Caledonia](https://en.wikipedia.org/wiki/Nickel_mining_in_New_Caledonia), Wikipedia
- [Sorowako mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Sorowako_mine), Wikipedia
- [Reactive transport model of the formation of oxide-type Ni-laterite profiles (Punta Gorda, Moa Bay, Cuba)](https://diposit.ub.edu/items/da91be5d-3eea-41f6-b65c-c2527b61aea0/full), Universitat de Barcelona, 2017
- [Mineralogy and genesis of the Ni–Co lateritic regolith deposit of the Çaldağ area (Manisa, western Anatolia), Turkey (C. Helvacı et al.), Canadian Journal of Earth Sciences](https://doi.org/10.1139/cjes-2017-0184), 2017
- [Çaldağ Lateritik Nikel Cevherlerinden Hidrometalurjik Yöntemlerle Nikel ve Kobalt Eldesi (O. Çoban)](https://polen.itu.edu.tr/items/7e9e9d99-22ce-4e08-8178-f59caff52eec), İstanbul Teknik Üniversitesi, 2014
- [Hydrometallurgical extraction of nickel and cobalt from Çaldağ lateritic ore (V. Özdemir)](https://avesis.metu.edu.tr/yonetilen-tez/377ec056-a134-47e1-8cb1-2867a2b74d04/hydrometallurgical-extraction-of-nickel-and-cobalt-from-caldag-lateritic-ore), Middle East Technical University, 2006
- [Bauxite](https://en.wikipedia.org/wiki/Bauxite), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/laterit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
