# Lake Superior akiği

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/lake-superior-akigi/
- İngilizcesi: Lake Superior agate
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,59–2,61 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: kırmızı, turuncu, mat sarı, beyaz, pembe, gri, açık kahverengi
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Kırmızı, turuncu ve beyaz bantlı akik: 1,1 milyar yıl önce lavlarda oluştu, buzullar onu Kuzey Amerika'nın ortasına yaydı.

Lake Superior akiği, Kuzey Amerika'daki Superior Gölü çevresinden çıkan, rengini demirden alan bir akik türüdür. Yaklaşık 1,1 milyar yıl önce, Orta Kıta Rifti denen büyük bir yarığın bazalt lavlarındaki gaz boşluklarında oluştu. Buz çağlarında Kanada'dan inen buzullar bu sert akikleri kayaçtan kopararak ABD'nin orta batısına, Iowa, Nebraska ve Kansas'a kadar taşıdı. Kırmızı, turuncu, sarı ve beyaz bantlarıyla tanınır ve 1969'dan beri Minnesota eyaletinin resmî taşıdır.

## Nasıl oluşur?

Yaklaşık 1,1 milyar yıl önce Kuzey Amerika kıtası, bugünkü Superior Gölü'nden güneybatıda Kansas'a, güneydoğuda Michigan'ın aşağı kesimine kadar uzanan, 2.000 kilometrelik bir yarıkla, Orta Kıta Rifti ile parçalanmaya başladı. Bu yarıktan demirce zengin bazalt lavları döküldü. Lav katılaşırken içinde su buharı ve karbondioksit kabarcıkları hapsoldu ve kayaçta boşluklar kaldı.

Sonradan silis ve demirce zengin yer altı suları bazaltın içine sızdı ve bu boşluklarda jele benzer bir madde oluşturdu. Zamanla bu jelden kalsedon lifleri ve demir oksitler gelişti; boşluklar katman katman dolarak sağlam akik yumrularına dönüştü. Taşa kırmızı, turuncu ve sarı renklerini goetit, hematit ve limonit gibi demir oksitler verir.

## Buzullar nasıl taşıdı?

Pleyistosen'deki buz çağlarında Kanada'dan birçok kez inen buzullar, bazaltı aşındırıp ondan daha sert olan akikleri serbest bıraktı. Buzullar bu akikleri orta batıya taşıyarak “till” denen, yuvarlanmış çakıllı buzul tortuları hâlinde bıraktı. Bu yüzden Lake Superior akikleri bugün göl kıyılarının yanı sıra Minnesota, Wisconsin, Iowa, Nebraska, Kansas ve Missouri'deki çakıl ocaklarında ve dere yataklarında da bulunur.

## Ne işe yarar?

- **Taş toplama:** Yüzyıllardır toplanır; bugün Superior Gölü kıyıları ve orta batıdaki çakıl ocakları taş toplayıcıların gözdesidir.
- **Takı ve süs:** Amerika'nın yerli halklarının bu akiği takılarda ve tören eşyalarında kullandığı bilinir. Bugün elmas testereyle dilimlenir, kabaşon olarak takıya işlenir ya da tamburlanarak parlatılır.
- **Simge:** Minnesota'nın resmî taşıdır.

## Türleri

Koleksiyoncular Lake Superior akiklerini desenlerine göre ayırır. En yaygını, bantları boşluğun biçimini izleyen “kale” (fortifikasyon) akikleridir. Bantları düz ve yatay olanlara “su düzeyi” akiği denir; bunlar yerçekimi yönünde çökelmiştir. Yüzeyde iç içe halkalar gösteren “göz” akikleri ve opak, renkli bantlı “boya” akikleri en çok aranan türler arasındadır. Bantsız “yosun” desenli olanlar ise yaygındır ama pek aranmaz; bilimsel açıdan bunlar gerçek akik değildir. Genel bilgi için [akik](/tr/taslar/akik/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Nasıl tanınır?

- Pas kırmızısı, turuncu, mat sarı, beyaz, pembe ve gri tonlarda, taşın biçimini izleyen iç içe bantlar görülür; mavi, yeşil, mor ve parlak sarı enderdir.
- Çoğunlukla bilye büyüklüğündedir; ışığa tutulduğunda kenarlarından ışık geçer, ıslakken renkleri daha parlak görünür.
- Kuvars ailesindendir ve serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- Bazı akiklerde bantlar sert bir kuvars çekirdeği çevreler; bu kristal kuvars ne kadar fazlaysa taş o kadar az aranır.

## Değerini ne belirler?

Lake Superior akiğinin değerini en çok bantlar belirler: keskin, canlı renkli bantlar, az miktarda kristal kuvars, az çatlak ve “göz” gibi alışılmadık desenler aranır. Mavi, pembe, yeşil, parlak sarı ya da mor bantlar enderdir ve taşın değerini artırır; bakır yer değiştirmeli akikler en değerli türdür. Büyüklük de önemlidir, çünkü iri akikler çok azdır. Çok çatlaklı, bantları bulanık ve renkleri soluk taşlar ise ancak tamburlama ya da bahçe süsü için kullanılır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Lake Superior akiği yalnızca Superior Gölü kıyısında bulunur. Doğrusu: Buz çağlarında buzullar bu akikleri ABD'nin orta batısına yaydı. Doğu Minnesota, kuzeybatı Wisconsin, Iowa, doğu Nebraska, kuzeydoğu Kansas ve kuzey Missouri'de, Mississippi Nehri çakıllarında ise Arkansas ve Louisiana'ya kadar bulunabilir.
- Yanlış: Lake Superior akikleri gölün suyunda oluşur. Doğrusu: Bu akikler yaklaşık 1,1 milyar yıl önce, Orta Kıta Rifti'nin bazalt lavlarındaki gaz boşluklarında oluştu. Göl kıyılarında bulunmalarının nedeni, buzulların ve dalgaların onları ana kayaçtan koparıp çakılların arasına bırakmasıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Minnesota Eyalet Meclisi 1969'da Lake Superior akiğini eyaletin resmî taşı ilan etti.
- Taşı ilk kez 1911'de Michigan Jeoloji Araştırmaları'ndan jeolog A. C. Lane tanımladı.
- Bulunan akiklerin yaklaşık yüzde 95'i bilye büyüklüğündedir; yaklaşık yüzde 5'i masa tenisi topu kadardır, yüzde 1'den azı ise softbol topu kadar büyük ya da 450 gramdan ağırdır.
- En değerli türü, bantlarında doğal bakır bulunan “bakır yer değiştirmeli” akiklerdir; bunlar yalnızca Michigan'ın Keweenaw Yarımadası'ndaki terk edilmiş ocaklardan çıkar.

## Nerede bulunur?

- Superior Gölü'nün kuzey kıyısı (Duluth, Minnesota ile Nipigon, Ontario arası) (Önemli yatak): Akiklerin oluştuğu bazalt lavlarının bulunduğu bölgelerden biri; taş 1969'da Minnesota'nın resmî taşı ilan edildi
- Keweenaw Yarımadası, Michigan, ABD (Önemli yatak): Akiklerin oluştuğu bölgelerden biri; bantlarında doğal bakır bulunan nadir “bakır yer değiştirmeli” akikler yalnızca buradaki terk edilmiş ocaklardan çıkar
- Isle Royale, Michigan, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Akiklerin oluştuğu yerlerden biri; ada bir milli parktır, taş toplamak izne bağlıdır
- Michipicoten Adası, Ontario, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): Akiklerin oluştuğu yerlerden biri; adanın büyük bölümü 1985'ten beri il parkıdır
- Iowa'nın buzul çakılları, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Buzulların güneye taşıdığı akikler; Iowa'nın orta ve kuzeydoğu kesimlerinde bulunur

## Kaynaklar

- [Lake Superior agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Superior_agate), Wikipedia
- [Agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Agate), Wikipedia
- [Keweenaw Peninsula](https://en.wikipedia.org/wiki/Keweenaw_Peninsula), Wikipedia
- [Isle Royale](https://en.wikipedia.org/wiki/Isle_Royale), Wikipedia
- [Michipicoten Island](https://en.wikipedia.org/wiki/Michipicoten_Island), Wikipedia
- [Agate nodule (“Lake Superior Agate”) (floor of Lake Superior, offshore Keweenaw Peninsula, Michigan USA), photo description by James St. John](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Agate_nodule_(%22Lake_Superior_Agate%22)_(floor_of_Lake_Superior,_offshore_Keweenaw_Peninsula,_Michigan_USA)_1_(46894723004).jpg), Wikimedia Commons
- [Lake Superior Agate from northeast Iowa (photo description)](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lake_superior_agate.jpg), Wikimedia Commons


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/lake-superior-akigi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0