# L kondrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/l-kondrit/
- İngilizcesi: L chondrite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5–7
- Özgül ağırlık: 3,19–3,51 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyah (erime kabuğu), açık gri (iç kısım), koyu şok damarları
- Bileşim: Başlıca olivin (fayalit oranı %21–25) ve hipersten (bir ortopiroksen); %4–10 serbest demir-nikel metal ve troilit. Az miktarda kromit, sodyumca zengin feldispat ve kalsiyum fosfatlar içerir.
- Doku: Kondrüllü taş meteorit; %60'tan fazlası 6. petrolojik tiptedir, yani güçlü ısınmayla kondrüller büyük ölçüde silikleşmiştir. Öteki kondritlere göre çok daha büyük bir bölümü şiddetli şok izleri taşır.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

En yaygın ikinci meteorit grubu: çoğu şiddetli şok izleri taşıyan, 467 milyon yıl önce parçalanmış bir asteroitten gelen az demirli sıradan kondritler.

L kondritler, kataloglanan meteoritlerin yaklaşık %35'ini, sıradan kondritlerin %40'ını oluşturan en yaygın ikinci meteorit grubudur. Adlarındaki “L”, İngilizce “low” (düşük) sözcüğünden gelir ve H kondritlere göre daha az demir içerdiklerini anlatır. Çoğu güçlü ısınma ve şiddetli şok izleri taşır; bu, ana asteroitlerinin büyük bir çarpışmayla parçalandığını düşündürür. Bu parçalanmanın yaklaşık 468 milyon yıl önce, Ordovisiyen döneminde Dünya'ya düşen meteoritlerin sayısını geçici olarak artırdığı düşünülür.

## Nasıl oluşur?

L kondritler, Güneş Sistemi'nin başında toz ve kondrüllerden oluşmuş, ama hiç tamamen erimemiş bir asteroitten gelir. %60'tan fazlasının 6. petrolojik tipte olması, ana gövdenin güçlü bir ısınma yaşayacak kadar büyük, yani 100 kilometreden büyük olduğunu gösterir.

Öteki kondritlere göre L kondritlerin çok daha büyük bir bölümü şiddetli şok izleri taşır; bu da ana gövdenin büyük bir çarpışmayla tamamen parçalandığını düşündürür. Kozmik ışın verileri bu parçalanmayı yaklaşık 468 milyon yıl öncesine tarihler. Ana gövdenin hangisi olduğu bilinmez; 433 Eros, 8 Flora ya da Flora ailesi, ayrıca Massalia ailesi aday olarak gösterilir.

## Ne işe yarar?

- **Dünya tarihi:** L kondritler, Ordovisiyen'deki meteor olayını ve bunun o dönemin yaşamı üzerindeki olası etkilerini incelemeye yarar.
- **Asteroit çarpışmaları:** Şok izleri, asteroit kuşağındaki büyük çarpışmaların tarihini gösterir.
- **Meteorit izleme:** Novato gibi kameralarla izlenen düşüşler, meteoritlerin Dünya'ya gelmeden önceki yörüngelerini hesaplamaya yardım eder.

## Ünlü L kondritler

L'Aigle (L6, 1803, Fransa) meteorit biliminin doğuşunu sağlayan düşüştür. Novato (L6, 2012, California) kameralarla izlenip bulunan bir düşüştür. İsveç'teki Ordovisiyen kireçtaşında bulunan fosil L kondritler ise yerküre tarihindeki meteor yağmurunun kanıtlarıdır.

## Nasıl tanınır?

- Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir ve çoğu zaman koyu şok damarları içerir.
- Serbest metal oranı %4–10 olduğu için mıknatısı çeker, ama H kondritler kadar güçlü değil.
- Çoğu 6. tipte olduğundan kondrüller kesik yüzde ancak silik olarak seçilir.

## Değerini ne belirler?

L kondritler çok yaygın olduklarından meteoritler arasında görece kolay bulunur. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun tazeliği, paslanma derecesi, şok damarları gibi iç yapı özellikleri ve ünlü, gözlenmiş bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Dünya'ya düşen meteoritlerin sayısı her zaman aynıydı. Doğrusu: Ordovisiyen'de yaklaşık 467 milyon yıl önce, L kondrit ana gövdesinin parçalanmasıyla Dünya'ya düşen L kondritlerin sayısı belirgin biçimde arttı ve bu artış yaklaşık 40 milyon yıl sürdü. Bunun kanıtı İsveç'teki fosil meteoritler ve o dönemin tortul kayaçlarındaki kondrit kökenli kromit tanecikleridir.

## Merak edilenler

**Ordovisiyen meteor olayı nedir?**

Orta Ordovisiyen'de, yaklaşık 467,5 milyon yıl önce, Dünya'ya düşen L kondrit sayısı birden arttı ve bu artış yaklaşık 40 milyon yıl sürdü. Bunun, asteroit kuşağındaki yaklaşık 150 kilometrelik L kondrit ana gövdesinin parçalanıp parçalarını Dünya'nın yörüngesini kesen yollara saçmasından kaynaklandığı düşünülür. Bugün düşen birçok L kondritteki şok yaşları da bu tarihi destekler.

## Bunu biliyor muydun?

- Eskiden baskın minerallerinden dolayı “hipersten kondritler” ya da “olivin-hipersten kondritler” diye anılırlardı.
- İsveç'te bir taş ocağında, yaklaşık 467 milyon yıllık kireçtaşının içinde bol miktarda fosil L kondrit bulunmuştur.
- 2012'de California'ya düşen Novato meteoritinin izini kameralar hesapladı; bir gazete haberini okuyan Lisa Webber, gece çatısında duyduğu sesin kaynağını arayıp ilk parçayı buldu.

## Nerede bulunur?

- L'Aigle, Normandiya, Fransa (Tarihî kaynak): 26 Nisan 1803'te 3.000'den fazla parçalık bir L6 kondrit yağmuru; Biot'nun araştırması meteoritlerin uzaydan geldiğini kanıtladı.
- Novato, California, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 17 Ekim 2012'de düşen L6 breşi; kameralarla hesaplanan iz sayesinde ilk parçasını, gece çatısında ses duyan Lisa Webber buldu.
- Thorsberg ocağı, Österplana, Kinnekulle, İsveç (Bilinen bulunuş yeri): Ordovisiyen kireçtaşı içinde bulunan fosil meteoritlerle tanınan ocak. İsveç'teki bir ocakta bulunan bol fosil L kondrit, yaklaşık 467 milyon yıl önce L kondrit düşüşlerinin birden arttığını gösterir.

## Kaynaklar

- [L chondrite](https://en.wikipedia.org/wiki/L_chondrite), Wikipedia
- [Ordovician meteor event](https://en.wikipedia.org/wiki/Ordovician_meteor_event), Wikipedia
- [Österplana 065](https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%96sterplana_065), Wikipedia
- [L'Aigle (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/L%27Aigle_(meteorite)), Wikipedia
- [Novato meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Novato_meteorite), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Enstatite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/enstatite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/l-kondrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0