# Kumtaşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kumtasi/
- İngilizcesi: Sandstone
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kırıntılı
- Sertlik (Mohs): 6–7
- Özgül ağırlık: 2,2–2,8 g/cm³
- Renkler: bej, sarı, kırmızı, kahverengi, gri, beyaz
- Bileşim: Çoğunlukla kuvars, daha az feldispat ve kayaç kırıntısı tanelerinden oluşur. Taneleri silis, kalsit veya demir oksit çimentosu ya da ince kil hamuru bağlar. Feldispatça zengin türüne arkoz denir.
- Doku: Kum boyutunda (0,063–2 mm) tanelerden oluşan kırıntılı doku; taneler büyüteçle seçilebilir. Çoğunlukla katmanlıdır; çapraz tabakalanma ve dalga izleri görülebilir. Gözenekliliği yüksek olabilir.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Taşa dönüşmüş kum: Petra'nın oyma cephelerinden yeraltı suyunu ve petrolü saklayan katmanlara kadar her yerde.

Kumtaşı, kum tanelerinin birbirine yapışıp taşlaşmasıyla oluşan bir kayaçtır. Elinizi üzerinde gezdirdiğinizde zımpara kâğıdı gibi pürüzlü gelir, çünkü yüzeyi tek tek kum tanelerinden oluşur. Kolayca kesilip yontulabildiği için binlerce yıldır bina ve anıt yapımında kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Kumtaşının hammaddesi kumdur. Kayaçlar aşındıkça açığa çıkan kuvars ve feldispat taneleri rüzgâr, akarsu ve dalgalarla taşınır; çöllerde, nehir yataklarında, deltalarda ve sahillerde birikir. Üstü yeni tortullarla örtülüp gömüldükçe kum sıkışır. Taneler arasındaki boşluklarda dolaşan su silis, kalsit veya demir oksit bırakarak taneleri birbirine yapıştırır. Bu sürece **taşlaşma (litifikasyon)** denir.

Kumtaşı, oluştuğu ortamın izlerini taşır: Çöl kumullarından oluşanlarda büyük ölçekli çapraz katmanlar, sığ denizlerde oluşanlarda dalga izleri görülür. Kırmızı ve kahverengi tonlar çoğunlukla demir oksitten gelir.

## Ne işe yarar?

- **Yapı taşı:** Kolay kesilip yontulduğu için tarih boyunca tapınaklarda, kiliselerde ve konutlarda kullanılmıştır.
- **Su ve enerji:** Gözenekli kumtaşı katmanları yeraltı suyunu tutan önemli akiferlerdir; derinlerde ise petrol ve doğal gaz rezervuarı olabilir.
- **Hammadde:** Kuvarsça çok zengin, kolay ufalanan kumtaşları cam ve döküm kumu kaynağıdır.

Bir kumtaşının ne kadar dayanıklı olduğunu büyük ölçüde çimentosu belirler: Silis çimentolu kumtaşları yüzyıllarca dayanabilirken, kalsit ya da kil çimentolu olanlar yağmur ve don etkisiyle daha çabuk aşınır.

## Nasıl tanınır?

- Yüzeyi zımpara kâğıdı gibi pürüzlüdür; büyüteçle bakıldığında birbirine yapışmış kum taneleri görülür.
- Sert bir cisimle kazındığında taneler tek tek dökülebilir.
- Çoğunlukla katmanlıdır; yüzeyinde dalga izleri ya da eğik (çapraz) katmanlar görülebilir.
- Çimentosu kalsitse seyreltik asitte köpürür, silis çimentolu olanlar köpürmez. Kırıldığında çatlak tanelerin çevresinden dolanır; kuvarsitte ise tanelerin içinden geçer.

## Sahteler ve taklitler

- Kesme taş görünümlü yapay (dökme) taşlar ve beton bloklar kumtaşını taklit eder; kırık yüzeylerinde çimento hamuru ve çakıl görülebilir.
- Sert ve kuvarsça zengin bazı kumtaşları ticarette “kuvarsit” diye satılabilir; gerçek kuvarsitin kırık yüzeyi tanelerin içinden geçer ve daha camsı görünür.
- Kumtaşı desenli porselen karolarda desen yalnızca yüzeydedir ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.

## Değerini ne belirler?

Kumtaşı bol bulunan bir kayaçtır; kırma taş ya da kum olarak ucuzdur. Yapı taşı olarak değeri; büyük ve çatlaksız blok verebilmesine, renk ve dokusunun düzgünlüğüne, taneleri bağlayan çimentonun dayanıklılığına (silis çimentolu olanlar en dayanıklısıdır), kolay işlenebilmesine ve ocağın şantiyeye uzaklığına bağlıdır. Tarihi yapıların onarımında, özgün taşa renk ve doku bakımından uyan kumtaşı ayrıca aranır. Cam yapımında kullanılacak kumtaşlarında ise kuvars oranının yüksek, demir oranının düşük olması değeri belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Uluru, çöle oturmuş dev ve tek parça bir kayadır. Doğrusu: Avustralya Parklar Kurumu'na göre Uluru, yer altında 6 kilometreye kadar devam eden dev bir arkoz (kumtaşı) katmanının yalnızca yüzeye çıkan ucudur. Bir buzdağı gibi büyük bölümü görünmez.
- Yanlış: Bej renkli bina taşlarının hepsi kumtaşıdır. Doğrusu: Bej ve sarımsı yapı taşlarının çoğu kumtaşı değil, kireçtaşı ya da travertendir. Kumtaşı kum tanelerinden oluşur ve zımpara gibi pürüzlüdür; kireçtaşı ise çelikle kolayca çizilir ve seyreltik asitte köpürür.

## Güvenlik

Kumtaşının büyük bölümü kuvarstan oluşur. Kesme ve taşlama sırasında çıkan ince toz kristalin silika içerir; solunduğunda silikozis adı verilen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Taş işçiliğinde ıslak kesim ve uygun maske kullanılmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Ürdün'deki Petra'nın ünlü cepheleri taş taş örülmemiş, doğrudan kumtaşı kayalıklarına oyulmuştur.
- Uluru'nun kızıl rengi yalnızca yüzeydedir: Kayaçtaki demirin paslanmasından gelir; taze kırılmış yüzeyi gridir.

## Nerede bulunur?

- Petra, Ürdün (Tarihî kaynak): Nebatîlerin başkenti; tapınak ve mezar cepheleri doğrudan kırmızımsı kumtaşı kayalıklarına oyulmuştur. 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Uluru, Kuzey Toprakları, Avustralya (Önemli yatak): Feldispatça zengin bir kumtaşı olan arkozdan oluşur; kızıl rengi kayaçtaki demirin paslanmasından gelir, taze yüzeyi gridir.
- Angkor, Kamboçya (Tarihî kaynak): Angkor Wat başta olmak üzere Khmer tapınaklarının duvarları ve kabartmaları büyük ölçüde kumtaşı bloklarından yapılmıştır. 1992'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Zion Ulusal Parkı, Utah, ABD (Önemli yatak): Beyazdan açık pembeye, çapraz tabakalı dev Navajo Kumtaşı kayalıkları
- Danxiashan, Guangdong, Çin (Bilinen bulunuş yeri): Kızıl kumtaşı ve konglomeradan oluşan “danxia” kaya manzarasının en ünlü örneklerinden biri (UNESCO Dünya Mirası)
- Tassili n'Ajjer, Cezayir (Bilinen bulunuş yeri): Sahra'da kumtaşından oluşan, rüzgârın “kaya ormanları” oyduğu yayla
- Elbe Kumtaşı Dağları (Saksonya İsviçresi), Almanya (Tarihî kaynak): Yaklaşık bin yıldır ocaklardan çıkarılan kumtaşı, Dresden'deki Frauenkirche gibi yapılarda kullanıldı

## Belgeseller

- [The Most Sand The World Has Ever Known](https://www.youtube.com/watch?v=gZD5dfsAKzQ), Myron Cook Geology (İngilizce)
- [Types of Sandstone](https://www.youtube.com/watch?v=PagrUwpo8Og), Geologyat Cowbridge (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Sandstone](https://www.britannica.com/science/sandstone), Encyclopaedia Britannica
- [Geology — Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park](https://parksaustralia.gov.au/uluru/discover/nature/geology), Parks Australia
- [Petra](https://whc.unesco.org/en/list/326/), UNESCO World Heritage Centre
- [Angkor](https://whc.unesco.org/en/list/668/), UNESCO World Heritage Centre
- [Common rock densities](https://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Common_rock_densities.html), chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)
- [How to Identify Sandstone — Types, Hardness, Field Tests & Uses](https://rockhounding.org/rockhounding-wiki/rocks-metals-minerals-crystals-gemstones/rocks/sandstone), Rockhounding.org
- [Navajo Sandstone](https://en.wikipedia.org/wiki/Navajo_Sandstone), Wikipedia
- [Danxia landform](https://en.wikipedia.org/wiki/Danxia_landform), Wikipedia
- [Tassili n'Ajjer](https://en.wikipedia.org/wiki/Tassili_n%27Ajjer), Wikipedia
- [Elbe Sandstone Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Elbe_Sandstone_Mountains), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kumtasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
