# Kükürt

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kukurt/
- İngilizcesi: Sulfur
- Diğer adları: Nabit kükürt (doğal kükürt), Kibrit (eski dilde kükürt)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Elementler
- Kimyasal formül: S
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 1,5–2,5
- Özgül ağırlık: 2,07–2,08 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,958–2,245
- Parlaklık: Reçinemsi, Yağımsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: kükürt sarısı, bal sarısı, sarımsı kahverengi, yeşilimsi, kırmızımsı
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz (zayıf)
- Kırılma: Konkoidal ile düzensiz arası
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Yanardağ bacalarının çevresinde parlak sarı kristaller hâlinde biriken, mavi alevle yanan hafif ve yumuşak element.

Kükürt, doğada saf hâlde bulunabilen parlak sarı bir elementtir. Çoğunlukla yanardağların gaz çıkardığı deliklerin çevresinde ve bazı tuz ile jips katmanlarının içinde oluşur. Çok yumuşak ve hafiftir; ateşe tutulduğunda mavi bir alevle yanar ve boğucu bir gaz çıkarır.

## Nasıl oluşur?

Kükürt iki ana yolla oluşur. **Volkanik ortamlarda**, yerin derinliklerinden yükselen hidrojen sülfür gazı havadaki oksijenle tepkimeye girer ve gaz çıkışlarının çevresinde sarı kükürt kabukları ve kristalleri bırakır. **Tortul ortamlarda** ise jips ve anhidrit gibi sülfat mineralleri, oksijensiz koşullarda yaşayan bakterilerin etkisiyle ayrışır ve geride kükürt kalır. Sicilya'daki ünlü kristaller ve ABD'deki tuz domlarında bulunan büyük yataklar bu ikinci türdendir.

## Ne işe yarar?

- **Sülfürik asit:** Kükürdün büyük kısmı, gübreden akü üretimine kadar pek çok alanda kullanılan sülfürik asidin yapımına gider.
- **Kauçuk:** Kauçuğa kükürt katılarak ısıtılması (vulkanizasyon) onu dayanıklı ve esnek hâle getirir; araba lastikleri böyle üretilir.
- **Kaynağı:** Bugün kükürdün çoğu madenlerden değil, petrol ve doğal gazın arıtılması sırasında yan ürün olarak elde edilir.

## Türkiye'de

Isparta'daki **Keçiborlu** kükürt yatağı, 1944'te yayımlanan bir MTA çalışmasında Türkiye'nin en zengin kükürt madeni olarak tanımlanmıştır. Burada kükürt, riyolit adlı volkanik kayacın içine dağılmış hâldedir ve yükselen gazların ayrışmasıyla oluşmuştur. Keçiborlu Kükürt İşletmesi 1934'te Cumhuriyet'in ilk maden yatırımı olarak kurulmuş ve 1994'te kapatılmıştır.

## Nasıl tanınır?

- Parlak limon sarısı rengi ve reçinemsi ya da yağımsı parlaklığı çok belirgindir; çizgi rengi beyazdır.
- Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2,5): tırnakla bile çizilebilir, kolayca ufalanır.
- Elde hafif gelir (özgül ağırlık yaklaşık 2,1).
- Isıyı çok kötü iletir: avuçta ısıtılan bir kristalden bazen hafif çıtırtılar duyulur, yüzeyde ince çatlaklar oluşabilir.

## Sahteler ve taklitler

- Sarı renkli başka mineraller kükürtle karıştırılabilir. Bunlardan orpiment, arsenik içeren zehirli bir mineraldir; tanımadığınız sarı mineralleri çıplak elle uzun süre tutmayın ve ağza götürmeyin.
- Kükürt kristalleri ısıya ve darbeye çok duyarlı olduğundan koleksiyon örneklerinde onarım ya da yapıştırılmış kristaller görülebilir; satıcı bunu açıkça belirtmelidir.

## Değerini ne belirler?

Kükürt ucuz bir sanayi hammaddesidir: Bugün büyük bölümü petrol ve doğal gazın arıtılmasından yan ürün olarak bol miktarda elde edildiği için madenden kükürt çıkarmak çoğu yerde kârlı değildir. Piyasasını en çok gübre ve sülfürik asit üretiminin talebi belirler. Koleksiyonda ise Sicilya ya da Bolivya gibi yerlerden çıkan iri, saydam ve kırılmamış kristaller aranır; kükürt kristalleri ısıya ve darbeye çok duyarlı olduğundan hasarsız örnekler değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kükürt çürük yumurta gibi kokar. Doğrusu: Saf kükürt kokusuzdur. Kaplıcalarda ve yanardağlarda duyulan çürük yumurta kokusu hidrojen sülfür gazından, yanan kükürdün keskin ve boğucu kokusu ise kükürt dioksitten gelir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Antik Yunanlar kükürt yakmanın bir yeri arındırdığına inanırdı; Homeros'un Odysseia destanında Odysseus, taliplerle hesaplaştıktan sonra sarayını kükürt yakarak arındırır.
- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları kükürt kristallerinin “olumsuz enerjiyi” çektiğini ileri sürer.
- Türkiye'de halk arasında kükürtlü suların, kükürtlü çamurun ve kükürtlü sabunun uyuza, egzamaya, mantara ve kas ağrılarına iyi geldiğine inanılır; Antalya'nın Demre ilçesindeki kükürtlü dereler buna örnektir.
- Türkiye'de halk arasında kapalı yerde kükürt yakmanın fareleri ve böcekleri kovduğuna da inanılır.

Bilim ne diyor?: Yanan kükürdün çıkardığı kükürt dioksit gerçekten böcekleri ve mikropları öldürebilir; kükürt eskiden tütsüleme için bu yüzden kullanılmıştır. Ama aynı gaz insanlar için de zehirlidir: Kapalı yerde kükürt yakılmamalı, kükürt kristali suya konup o su içilmemeli ve tozu solunmamalıdır. Sivilce ve uyuz gibi bazı cilt sorunlarında kükürtlü merhemler ve sabunlar gerçekten kullanılır, ama bunlar saflaştırılmış, dozu belli ilaç ve kozmetiklerdir; doğal kükürt taşı, kükürtlü su ya da çamur değildir. Mayıs 2025'te Tokat'ta bir apartmanın çatısında fare kovmak için kükürt yakılınca çıkan duman binaya yayılmış, dört kişi hastaneye kaldırılmıştır.

## Merak edilenler

**Kükürt çürük yumurta gibi mi kokar?**

Hayır, saf kükürt kokusuzdur. Kaplıcalarda ve yanardağlarda duyulan çürük yumurta kokusu hidrojen sülfür gazından, yanan kükürdün keskin ve boğucu kokusu ise kükürt dioksitten gelir.

## Güvenlik

Kükürt elle tutulduğunda genellikle zararsızdır, ancak tozu gözü ve solunum yollarını tahriş edebilir. Kolayca tutuşur ve yanarken zehirli kükürt dioksit gazı açığa çıkarır; ısıtılmamalı ve ateşten uzak tutulmalıdır. İnce kükürt tozu havada patlayıcı bir karışım oluşturabilir. Kükürt toplanan volkanik gaz çıkışlarının çevresi de hidrojen sülfür ve kükürt dioksit gibi zehirli gazlar nedeniyle tehlikelidir.

## Bunu biliyor muydun?

- Türkçedeki “kibrit” sözcüğü, Arapçada kükürt anlamına gelen “kibrît” sözcüğünden gelir; ilk kibritlerin ucunda kükürt bulunuyordu.
- Yanardağ gazlarının çıktığı deliklere “solfatar” denir; bu ad, İtalya'nın Napoli yakınındaki Solfatara kraterinden gelir.

## Nerede bulunur?

- Agrigento, Sicilya, İtalya (Önemli yatak): Cianciana ve Racalmuto çevresi; olağanüstü iri ve güzel kristaller
- Solfatara, Pozzuoli, Napoli, İtalya (Bilinen bulunuş yeri): Volkanik gaz çıkışlarının çevresinde oluşan kükürt; “solfatar” sözcüğü buradan gelir
- Lake Charles, Louisiana, ABD (Tarihî kaynak): Tuz domlarındaki büyük kükürt yatakları
- Keçiborlu, Isparta (Tarihî kaynak): Riyolit içinde volkanik kökenli kükürt; Türkiye’nin en zengin kükürt yatağı olarak tanımlanmış, 1934–1994 arasında işletilmiştir
- Ijen yanardağı, Doğu Cava, Endonezya (Bilinen bulunuş yeri): Krater gölü kıyısındaki gaz çıkışlarında yoğunlaşan kükürt elle çıkarılır
- Aucanquilcha, Antofagasta, Şili (Tarihî kaynak): Yaklaşık 5950 m yükseklikteki kükürt madeni, dünyanın en yüksek madeni sayılırdı; 1990'ların başında kapandı
- Tarnobrzeg, Kutsal Haç, Polonya (Tarihî kaynak): 1950'lerde keşfedilen tortul kükürt yatakları; Machów, Avrupa'nın en büyük açık kükürt ocağıydı

## Belgeseller

- [Dünyanın en zor işlerinden biri: Kükürt çıkartmak](https://www.youtube.com/watch?v=JBcSgd46QsA), DW Türkçe (Türkçe)
- [Mining For 'Devil's Gold,' One Of The World's Most Dangerous Jobs | Risky Business](https://www.youtube.com/watch?v=E0WT1HtB-Sc), Business Insider (İngilizce)
- [Minerals : Native Elements - Sulfur](https://www.youtube.com/watch?v=VU8I2-AibJQ), GLG Mineralogy (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Sulphur](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/sulphur.pdf), Mineralogical Society of America
- [Keçiborlu kükürt yatağı (N. Egeran)](https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/1459/tr/20160226143206_1459_227d85e4.pdf), MTA Dergisi, 1944
- [History](https://etimine.com/history), Eti Maden
- [The Odyssey, Book XXII (Homer, tr. Samuel Butler)](https://www.gutenberg.org/ebooks/1727), Project Gutenberg
- [Sulfur](https://en.wikipedia.org/wiki/Sulfur), Wikipedia
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Sulfur](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-sulfur.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Kawah Ijen](https://en.wikipedia.org/wiki/Kawah_Ijen), Wikipedia
- [Aucanquilcha](https://en.wikipedia.org/wiki/Aucanquilcha), Wikipedia
- [Tarnobrzeg](https://en.wikipedia.org/wiki/Tarnobrzeg), Wikipedia
- [Kükürtlü suda şifa arıyorlar](https://cnnturk.com/yasam/kukurtlu-suda-sifa-ariyorlar-1049515), CNN Türk
- [Tokat'ta iki kadının fare kovma yöntemi apartman sakinlerini hastanelik etti](https://yandex.com.tr/gundem/incidents/tokat-ta-iki-kadinin-fare-kovma-yontemi-apartman-sakinlerini-hastanelik-etti-2505800), Yandex Haber, 2025


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kukurt/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
