# Krokoit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/krokoit/
- İngilizcesi: Crocoite
- Diğer adları: Sibirya kırmızı kurşunu (eski ad)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfatlar
- Kimyasal formül: PbCrO₄
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 2,5–3
- Özgül ağırlık: 6–6,1 g/cm³
- Kırılma indisi: 2,29–2,66
- Parlaklık: Elmassı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: sümbül kırmızısı, kırmızı-turuncu, turuncu
- Çizgi rengi: Sarı-turuncu
- Dilinim: {110} yönünde belirgin; {001} ve {100} yönlerinde belirsiz
- Kırılma: Küçük konkoidal ile düzensiz arası; bıçakla kesilebilir (sektil)
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Safran renkli ince kristaller hâlinde büyüyen kurşun kromat: krom elementi onun içinde keşfedildi.

Krokoit, kurşun ve kromdan oluşan bir mineraldir (kurşun kromat, PbCrO₄). Parlak kırmızı-turuncu, ince uzun, iğne gibi kristaller oluşturur. Kurşun yataklarının krom içeren kayaçlarla komşu olduğu yerlerde, yatakların havayla temas eden kısımlarında oluşan seyrek bir mineraldir. 1760'larda Rusya'nın Ural Dağları'nda bulundu; krom elementi 1797'de onun örneklerinde keşfedildi. Adı Eski Yunancada “safran” anlamına gelen krokos sözcüğünden gelir. Dünyanın en güzel örnekleri Avustralya'nın Tazmanya adasından çıkar.

## Nasıl oluşur?

Krokoit **seyrek bir ikincil mineraldir**: kurşun yataklarının yeryüzüne yakın, havayla ve yeraltı suyuyla temas eden kısımlarında (oksidasyon zonunda), yatağın krom içeren kayaçlarla komşu olduğu yerlerde oluşur. Kurşun yataktan, krom ise çevredeki krom içeren kayaçlardan gelir. Bazı örnekler madencilik başladıktan sonra, açılan galerilerde oluşmuş olabilir. Yanında piromorfit, vanadinit, vulfenit, serüsit, anglezit, kuvars ve demir oksitler bulunur. Kristalleri 15 cm'ye kadar uzayabilir; uçları çoğu zaman oyuk ya da tamamlanmamıştır.

## Ne işe yarar?

- **Kromun keşfi:** Krom elementi krokoit örneklerinde keşfedildi.
- **Boya:** 18. yüzyılda Pallas'ın fark etmesinin ardından krokoit Ural bölgesinde boya olarak kullanıldı. Bugünkü krom sarısı boyası ise daha bol bulunan kromitten yapay olarak üretilir.
- **Koleksiyon:** Parlak kırmızı-turuncu kristal demetleriyle koleksiyon mineralleri arasında öne çıkar.

## Nasıl tanınır?

- Parlak kırmızı-turuncu ya da turuncu, ince uzun prizma ya da iğne biçimli kristaller oluşturur; kristaller çoğu zaman ışınsal demetler ya da karmakarışık kümeler hâlindedir.
- Çizgi rengi (pürüzsüz porseleni çizdiğinde bıraktığı toz) sarı-turuncudur.
- Elmasımsı parlar; kristaller saydam ile yarı saydam arasıdır.
- Yumuşaktır (Mohs 2,5–3) ve ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 6).
- Morötesi ışıkta kaldıkça saydamlığının ve parlaklığının bir kısmını yitirir.

## Sahteler ve taklitler

- Turuncu-kırmızı renkli vanadinit ve vulfenit de kurşun yataklarında bulunur; ancak vanadinit altıgen prizmalar, vulfenit ince kare levhalar oluşturur, krokoit ise ince uzun, iğnemsi kristaller.

## Değerini ne belirler?

Krokoit bir cevher olarak değil, koleksiyon minerali olarak değerlidir. Koleksiyonda canlı renkli, parlak, ince ve kırılmamış kristal demetleri; özellikle Tazmanya'daki Adelaide ve Dundas Extended madenlerinden gelen örnekler aranır. Kristaller çok narin olduğu ve morötesi ışıkta parlaklıklarını yitirebildiği için örnekler dikkatle, ışıktan korunarak saklanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Krokoitin bileşimindeki krom, onu paslanmaz çelikteki krom gibi zararsız yapar. Doğrusu: Krokoitteki krom altı değerlikli kromdur ve mineral ayrıca kurşun içerir; bu yüzden krokoit zehirlidir. Ağza alınmamalı, tozu solunmamalı ve dokunduktan sonra eller yıkanmalıdır.

## Merak edilenler

**Krom elementi nasıl bulundu?**

Ural Dağları'nda 1760'larda bulunan ve “Sibirya kırmızı kurşunu” denen turuncu-kırmızı mineral, yani krokoit sayesinde. Fransız kimyacı Louis Nicolas Vauquelin, krokoit örneklerini işleyerek önce krom oksidi elde etti, 1797'de de metal kromu ayırdı. Bu yüzden kromun kâşifi olarak kabul edilir.

## Güvenlik

Krokoit zehirlidir: hem kurşun hem de altı değerlikli krom içerir. Kurşun vücutta birikerek özellikle çocuklarda beyin ve sinir sistemine kalıcı zarar verebilir; Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Örneklere dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır. Krokoit ağza götürülmemeli, öğütülmemeli ve ısıtılmamalı; suya konup içilmemeli ve tozu solunmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Johann Gottlob Lehmann bu turuncu-kırmızı minerali Ural Dağları'ndaki Berezovsk madenlerinde buldu ve ona “Sibirya kırmızı kurşunu” dedi. Peter Simon Pallas 1770'te aynı yeri ziyaret edip onun boya olarak kullanılabileceğini fark etti.
- Louis Nicolas Vauquelin 1797'de krokoit örneklerinden yeni bir metal ayırdı. Krom elementinin adı, bileşiklerinin çoğu yoğun renkli olduğu için Yunanca “renk” anlamına gelen khroma sözcüğünden gelir.
- Krokoit, Tazmanya'nın resmî mineral simgesidir.
- Bileşimi, boya olarak kullanılan yapay “krom sarısı” ile aynıdır. Krom sarısı bir zamanlar ABD okul otobüslerinin ve Avrupa'da posta araçlarının rengiydi; bugün ise kurşun ve krom içerdiği için kullanımı azaldı.

## Nerede bulunur?

- Dundas, Tazmanya, Avustralya (Önemli yatak): Yakındaki Adelaide madeni büyük olasılıkla dünyanın başlıca krokoit kaynağıdır; Extended ve Red Lead madenleri de olağanüstü kristaller vermiştir
- Berezovsk madenleri, Yekaterinburg yakını, Ural Dağları, Rusya (Tip lokalite): Krokoit 1760'larda burada bulundu ve “Sibirya kırmızı kurşunu” diye anıldı; krom elementi bu madenin örneklerinde keşfedildi
- Leadhills, Lanarkshire, İskoçya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy krokoitin buradaki Hopeful damarında bulunduğunu yazar

## Kaynaklar

- [Crocoite](https://en.wikipedia.org/wiki/Crocoite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Crocoite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/crocoite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Chromium](https://en.wikipedia.org/wiki/Chromium), Wikipedia
- [Dundas, Tasmania](https://en.wikipedia.org/wiki/Dundas,_Tasmania), Wikipedia
- [Lead poisoning (fact sheet)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/lead-poisoning-and-health), World Health Organization


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/krokoit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0