# Krizopras

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizopras/
- İngilizcesi: Chrysoprase
- Diğer adları: Krizopraz, Krizyopras
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,58–2,65 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam
- Renkler: elma yeşili, sarımsı yeşil, zeytin yeşili, turkuazımsı mavi-yeşil, koyu yeşil
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Rengini nikelden alan elma yeşili kalsedon: desenle değil, tek başına yeşil rengiyle değer kazanan yarı saydam bir süs taşı.

Krizopras, az miktarda nikel içeren, elma yeşili renkli kalsedon çeşididir. Rengi sarımsı yeşilden turkuazımsı maviye ve koyu yeşile kadar değişebilir. Zümrüt rengini kromdan alır, krizopras ise çok ince nikel silikat kapanımlarından. Çoğu kalsedondan farklı olarak taşı değerli kılan desen değil, yeşil rengidir. Türkiye'de de çıkarılır: Biga, Bilecik, Sivrihisar, Oltu ve Savur çevresinde yataklar bilinir.

## Nasıl oluşur?

Krizopras, nikel bakımından zengin serpantinit gibi ultramafik kayaçların derinlemesine ayrışması (lateritleşmesi) sırasında oluşur. Avustralya yataklarında götit ve başka demir oksitlerle birlikte, manyezitçe zengin ayrışmış zeminde damarlar ve yumrular hâlindedir. Türkiye'de İkizce'de ise metamorfik kayaçlarla serpantinit arasındaki çatlaklarda, 100–180 °C sıcaklıkta ve bazik (alkalin) bir ortamda oluşmuş; sonradan sıcaklık yükselince krizopras yumruları üzerinde gerçek kuvars kristalleri gelişmiştir.

## Ne işe yarar?

- **Takı ve süs eşyası:** Kabaşon, boncuk ve küçük nesneler yapılır. Türkçe Vikipedi taşın Roma öncesi dönemlerden beri kame ve mühür taşı olarak yüzük ve takılarda kullanıldığını yazar.
- **Moda:** İngilizce Vikipedi, krizoprasın 1980'lerde modaya girdiğini belirtir.

## Nerelerde bulunur?

En iyi bilinen kaynakları Endonezya, Queensland ve Batı Avustralya, Tanzanya, Almanya, Polonya, Rusya, Arizona, Kaliforniya ve Brezilya'dır. Tanzanya'nın merkezindeki yataklar 1986'dan beri sürekli üretimdedir. Polonya'daki Szklary yatağı büyük olasılıkla Avrupa'nın, belki de dünyanın en büyük krizopras yatağıdır. Queensland'daki Marlborough yatağındaki taşın canlı yeşili, yüzde 2,35'e varan nikel içeriğinden gelir.

## Türkiye'de

Türkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş saha bilinir: Biga (Çanakkale), İkizce (Bilecik), Sivrihisar (Eskişehir), Oltu (Erzurum) ve Savur (Mardin). İkizce'nin druzeli krizoprası görünüşüyle ötekilerden ayrılır ve taş piyasasında “İkizce Kristalleri” adıyla satılır; ancak 2018 tarihli bir çalışmaya göre ocak o sırada işletilmiyordu, çünkü gerekli süs taşı işletme belgesinin maliyeti kristallerin ticari değerini aşıyordu. Çiftçi, Selim ve Sendir (2019) krizoprası Türkiye'nin altı özgün yarı değerli taşından biri sayar; Alaşehir (Manisa) örnekleri sarımsı yeşil, Biga, Sivrihisar ve Şenkaya (Erzurum) örnekleri koyu yeşildir.

## Nasıl tanınır?

- Elma yeşilidir, yarı saydamdır ve rengi taşın her yerinde aşağı yukarı eşittir; desenle değil rengiyle dikkat çeker.
- Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- Kırık yüzeyi çakmaktaşı gibi midye kabuğu kıvrımlıdır (konkoidal).
- Rengi ısıtılınca ya da uzun süre güneşte kalınca solabilir; bu yüzden güneşte ve sıcakta bırakılmamalıdır.

## Sahteler ve taklitler

- Boyanmış kalsedon: Kalsedon gözenekli olduğundan kolay boyanır. Çok canlı, yapay görünen yeşiller çoğunlukla boyalıdır ve boyama belirtilmelidir.
- Krom kalsedon: Krizoprasa çok benzer, ama rengi nikelden değil kromdan gelir.
- Yeşil kuvars ve yeşil opal: Her yeşil silika krizopras değildir. Krizoprası diğerlerinden ayıran, içindeki bol nikeldir.

## Değerini ne belirler?

Krizoprasın değerini en çok rengin canlılığı ve eşitliği belirler: parlak, doygun, düzgün bir elma yeşili en çok aranandır. Yarı saydamlık ve çatlaksızlık da önemlidir. Çoğu kalsedondan farklı olarak değer taşın deseninden değil renginden gelir. Boyanmış kalsedon ve krom kalsedon doğal krizopras değildir; ısıyla ya da güneşle soluyabilen rengi nedeniyle taşın dikkatli saklanması gerekir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Krizoprasın yeşil rengi de zümrüt gibi kromdan gelir. Doğrusu: Zümrüdün yeşili kromdan, krizoprasın yeşili ise yapısındaki çok küçük nikel bileşiklerinden gelir. Kromla yeşillenmiş kalsedona krom kalsedon denir; bu başka bir taştır.
- Yanlış: Her yeşil kalsedon krizoprastır. Doğrusu: Yeşil renkli silikanın hepsi krizopras değildir; bazıları yeşil kuvars ya da yeşil opaldir. Krizoprası ayıran, nikelin bol bulunmasıdır.
- Yanlış: Krizoprasın yeşili kalıcıdır, taş güneşte ve sıcakta bırakılabilir. Doğrusu: Krizopras ısıtılınca ve güneşte solabilir; kesim ve cilalama sırasında kuruması da rengini değiştirebilir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Volmar'a göre idama ya da başının kesilmesine mahkûm edilen bir hırsız ağzına krizopras koyarsa cellatlarından hemen kurtulurdu; Kunz, bunun taşın görünmezlik verdiğine inanılmasından kaynaklanmış olabileceğini söyler.
- Albertus Magnus, İskender'in savaşlarda kuşağında “prase” adlı bir taş taşıdığını ve bir yılanın taşı ısırıp Fırat'a düşürdüğünü anlatır; Kunz bu taşa “zafer taşı” der.
- Hıristiyan yorumcular krizoprası kutsal anlamlarla ilişkilendirdi: bir yazara göre krizopras şehitlerin işini ve ödülünü, bir diğerine göre günahkârlara karşı sertliği simgeler.

Bilim ne diyor?: Krizoprasın idamdan kurtardığına, savaşta zafer ya da koruma getirdiğine dair bir kanıt yoktur; bunlar eski anlatılardır. Kunz, ortaçağ yazarlarının “prase” adını çok gevşek kullandığını, anlatılan taşın zümrüt ya da yeşim de olabileceğini belirtir.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı Yunanca chrysos (altın) ve prason (pırasa) sözcüklerinden gelir.
- Kunz'a göre Prag'daki Aziz Wenceslas Şapeli'nin duvarlarına altın yeşili krizopras kakılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Marlborough, Queensland, Avustralya (Önemli yatak): Avustralya'nın en bilinen krizopras yatağı: nikel içeriği yüzde 2,35'e varan canlı yeşil taş, 5–20 cm kalınlığındaki damarlarda bulunur
- Leonora çevresi (Marshall Pool), Batı Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Marshall Pool, Leonora'nın yaklaşık 70 km kuzeyindedir; nikelli serpantinitlerin ayrışmasıyla oluşan krizopras yumruları, manyezitle birlikte
- Szklary, Aşağı Silezya, Polonya (Tarihî kaynak): Büyük olasılıkla Avrupa'nın, belki de dünyanın en büyük krizopras yatağı; aynı yerde nikel madeni 1984'e kadar çalıştı
- Haneti, Dodoma Bölgesi, Tanzanya (Önemli yatak): Tanzanya'nın merkezindeki yataklar 1986'dan beri sürekli üretimdedir
- Endonezya (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi, Endonezya'yı krizoprasın en bilinen kaynakları arasında sayar; yerin ayrıntısı verilmez
- Biga, Çanakkale (Bilinen bulunuş yeri): Türkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri; koyu yeşil taş
- İkizce, Bilecik (Bilinen bulunuş yeri): Druzeli krizopras “İkizce Kristalleri” adıyla satılır; metamorfik kayaçlarla serpantinit dokanağındaki çatlaklarda oluşmuştur; ocak 2018'de işletilmiyordu
- Sivrihisar, Eskişehir (Bilinen bulunuş yeri): Türkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri; koyu yeşil taş
- Oltu, Erzurum (Bilinen bulunuş yeri): Türkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri
- Savur, Mardin (Bilinen bulunuş yeri): Türkiye'de ticari miktarda krizopras bulunan beş sahadan biri

## Kaynaklar

- [Chrysoprase](https://en.wikipedia.org/wiki/Chrysoprase), Wikipedia
- [Krizopras](https://tr.wikipedia.org/wiki/Krizopras), Vikipedi
- [İkizce (Merkez-Bilecik) bölgesindeki druse yapılı krizopras ocağının mevcut durumu (Yardımcı, Hatipoğlu & Kibici), 71. Türkiye Jeoloji Kurultayı](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/7062f4c82cab3df_ek.pdf), TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 2018
- [Authentic Semi-precious and Precious Gemstones of Turkey: Special Emphasis on the Ones Preferred for Prayer Beads (Çiftçi, Selim & Sendir)](https://doi.org/10.1007/978-3-030-22974-0_42), Springer Proceedings in Earth and Environmental Sciences, 2019
- [Australian Chrysoprase, Gem News International, Gems & Gemology 50(1)](https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2014-gemnews-tucson-australian-chrysoprase), GIA, 2014
- [New Chrysoprase Production from Western Australia, Gems & Gemology](https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2026-gemnews-new-chrysoprase-production-australia), GIA, 2026
- [Lemon 'n' Lime Chrysoprase: a brief overview of chrysoprase from Marshall Pool, Western Australia](https://www.gem.org.au/ag-article/lemon-n-lime-chrysoprase-a-brief-overview-of-chrysoprase-from-marshall-pool-western-australia/), Australian Gemmologist
- [Szklary, Ząbkowice Śląskie County](https://en.wikipedia.org/wiki/Szklary,_Z%C4%85bkowice_%C5%9Al%C4%85skie_County), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizopras/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
