# Kovelin

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kovelin/
- İngilizcesi: Covellite
- Diğer adları: Kovellin, Kovellit
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: CuS
- Kristal sistemi: Hekzagonal
- Sertlik (Mohs): 1,5–2
- Özgül ağırlık: 4,6–4,76 g/cm³
- Parlaklık: Yarı metalik, Reçinemsi, Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: çivit mavisi ya da daha koyu, çoğunlukla yanardöner (pirinç sarısından koyu kırmızıya)
- Çizgi rengi: Kurşun grisi, parlak
- Dilinim: {0001} yönünde mükemmel; ince yapraklar esnektir
- Kırılma: Kaynaklarda verilmez; mükemmel dilinim yüzünden yaprak yaprak ayrılır
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Çivit mavisi, yanardöner rengiyle bakır minerallerinin en çarpıcılarından biri; adını Vezüv'de bulan Niccolò Covelli'den alır.

Kovelin, bakır ve kükürtten oluşan (CuS) nadir bir sülfür mineralidir. Genellikle çivit mavisi ya da daha koyu renklidir ve çoğu zaman pirinç sarısından koyu kırmızıya uzanan yanardöner renklerle parlar. Çok yumuşaktır ve kâğıt gibi ince, esnek yapraklara ayrılır. Çoğunlukla bakır yataklarının yüzeye yakın, havayla bozunmuş bölümlerinde oluşur; başka bakır sülfürlerin üzerinde yanardöner bir kaplama olarak da görülür.

## Nasıl oluşur?

Kovelin çoğunlukla ikincil bir mineraldir: bakır sülfür yataklarının havayla ve yağmur suyuyla bozunan, yüzeye yakın “yükseltgenme” bölümünde oluşur. Nadiren sıcak su damarlarında doğrudan (birincil) da oluşur; Butte'de (Montana) yaklaşık 1.150 m derinlikte böyle bir oluşum bildirilmiştir. Yanında genellikle [kalkopirit](/tr/taslar/kalkopirit/), [kalkosin](/tr/taslar/kalkosin/), [bornit](/tr/taslar/bornit/) ve [pirit](/tr/taslar/pirit/) bulunur. Mineral ilk kez Vezüv Yanardağı'nın volkanik malzemesi arasında bulunmuştur.

## Ne işe yarar?

Kovelin ağırlığının yaklaşık yüzde 64'ü bakırdır (MTA'nın tablosunda 64,46) ve bir bakır cevheri sayılır; ama çoğu yatakta küçük miktardadır ve bakırın büyük bölümü kalkopirit gibi başka minerallerden elde edilir. MTA'ya göre sülfürlü bakır minerallerinden kalkosin ve kovelin, liç (bakırı asitli çözeltiyle cevherden ayırma) yöntemi için en uygun olanlardır.

Kovelin ayrıca bilimsel araştırmalarda yer alır: bakır sülfür; pil elektrotları, elektrokataliz ve algılayıcı (sensör) yapıları üzerine çalışmalarda ve süper iletkenlik araştırmalarında kullanılır. Güzel kristalleri koleksiyoncular arasında aranır.

## Türkiye'de

Rize'deki **Çayeli (Madenköy)** masif sülfit yatağında, sfalerit, kalkopirit ve piritin yanında “siyah cevher” denen bölümde kovelin, bornit, tetrahedrit, tennantit ve galen bildirilmiştir. Elazığ'ın Sivrice ilçesindeki **Uslu** bakır cevherleşmesinde MTA araştırmacıları bornit, kalkosin, kovelin, dijenit ve kalkopirit saptamıştır. Giresun'daki **İnler Yaylası** (Şebinkarahisar) kurşun-çinko damarlarında ise kalkosin ve kovelin ender olarak görülür.

## Nasıl tanınır?

- Rengi çivit mavisi ya da daha koyudur ve çoğu zaman mavi, mor, pirinç sarısı ve koyu kırmızı yanardöner renklerle parlar.
- Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir.
- Mükemmel dilinimi yüzünden yaprak yaprak ayrılır ve ince yapraklar bükülebilir (esnektir).
- Çizgi (toz) rengi parlak kurşun grisidir.
- Kristalleri altıgen levha biçimlidir (10 cm'ye kadar çıkabilir), bazen gül biçiminde dizilir; çoğu zaman da kütle ya da yapraklı yığışım hâlinde bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Bornit ve kalkopirit gibi başka bakır sülfürler de yüzeylerinde mavi-mor yanardöner renkler alır; asitle renklendirilmiş “peacock ore” parçaları da kovelin sanılabilir. Kovelin hepsinden daha yumuşaktır (sertlik 1,5–2), yaprak yaprak ayrılır ve parlak kurşun grisi çizgi bırakır.

## Değerini ne belirler?

Kovelin ağırlığının yaklaşık üçte ikisi bakır olsa da çoğu yatakta küçük miktarlarda bulunur; cevher olarak değerini, yataktaki miktarı ve ana cevher mineralleriyle birlikte ne kadar kolay zenginleştirildiği belirler. Koleksiyonda ise kristallerin boyutu ve güzelliği, rengin canlılığı, hasarsız oluşu ve ünlü bir yataktan gelmesi önemlidir; Butte (Montana) ve Calabona (Sardinya) gibi yerlerin örnekleri aranır. Yumuşak ve kırılgan olduğu için hasarsız örnekler nadirdir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Yüzeyi mavi-mor yanardöner olan her bakır minerali kovelindir. Doğrusu: Böyle bir yüzey bornit ve kalkopirit gibi başka bakır sülfürlerde de oluşur; kovelin ise çoğu zaman bu minerallerin üzerinde yanardöner bir kararma tabakası olarak bulunur. Gerçek kovelin; çok yumuşak olması, yaprak yaprak ayrılması ve parlak kurşun grisi çizgisiyle ayırt edilir.
- Yanlış: “Peacock ore” diye satılan renkli taşlar kovelindir. Doğrusu: “Peacock ore” adı bornit ve kalkopirit için kullanılır; bu adla satılan parlak renkli taşların çoğu da asitle renklendirilmiş kalkopirittir. Kovelin ise ayrı, nadir ve çok yumuşak bir mineraldir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kristal terapi uygulayıcıları kovelini “dönüşüm taşı” sayar: eski alışkanlıkları ve suçluluk ya da utanç duygularını bırakmaya yardım ettiğini ileri sürer.
- Aynı kaynaklara göre kovelin üçüncü göz çakrasıyla ilişkilidir ve sezgiyi güçlendirir.
- Bazı kristal terapi sayfaları kovelinin dolaşımı ve oksijen alımını artırdığını, yorgunluğa iyi geldiğini söyler.

Bilim ne diyor?: Kovelinin duyguları dönüştürdüğüne, sezgiyi güçlendirdiğine ya da dolaşımı ve oksijen alımını iyileştirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Kovelin bakır sülfürdür: ağza alınmamalı, suya konup “taş suyu” ya da “iksir” yapılmamalıdır; fazla bakır mide bulantısı, kusma ve zamanla karaciğer ile böbrek hasarı yapar. Sürekli yorgunluk ya da dolaşım sorunları için hekime başvurulmalıdır.

## Güvenlik

Kovelin bakır sülfürdür (ağırlığının yaklaşık üçte ikisi bakırdır). Elle tutulması genellikle zararsızdır; sonrasında elleri yıkayın. Çok yumuşak ve kırılgan olduğu için kolay ufalanır: tozunu solumayın, çünkü bakır tozu burun ve boğazı tahriş eder, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir. Ağza götürmeyin, yalamayın. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: ne kadar bakır geçeceği bilinemez; fazla bakır mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishale, uzun süre alınırsa karaciğer ve böbrek hasarına yol açar. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı, Vezüv Yanardağı'nın volkanik malzemesini inceleyen İtalyan bilim insanı Niccolò Covelli'den (1790–1829) gelir; mineral 1832'de onun adıyla anılmıştır.
- Birçok bakır sülfür mineralinin yüzeyinde, yanardöner ince bir kararma tabakası olarak da görülür.
- Kovelinin bileşimindeki bakır sülfür (CuS), yaklaşık 1,6 kelvin (−271,5 °C) altında süper iletken olur; pil elektrotları ve elektrokataliz araştırmalarında da kullanılır.

## Nerede bulunur?

- Vezüv Yanardağı, Kampanya, İtalya (Tip lokalite): Mineralin tip yeri; Niccolò Covelli kovelini Vezüv'ün volkanik malzemesinde buldu
- Calabona Madeni, Alghero, Sardinya, İtalya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy, iri kovelin kristallerini Alghero yakınlarındaki Calabona madeninden anar (koordinat Alghero kenti)
- Bor, Sırbistan (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin kovelin için andığı bakır madeni bölgesi ve analiz örneğinin alındığı yer (koordinat kent merkezi)
- Leogang, Salzburg, Avusturya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin kovelin için andığı yer (koordinat yerleşim merkezi)
- Butte, Montana, ABD (Önemli yatak): Handbook of Mineralogy'ye göre birincil cevherde ince kristaller; Vikipedi'ye göre yaklaşık 1.150 m derinlikte sıcak su damarlarında birincil kovelin bildirilmiştir. Koordinat, Butte maden bölgesindeki Berkeley Pit çukurudur
- Summitville, Rio Grande İlçesi, Colorado, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin kovelin için andığı yer (koordinat Summitville madeni)
- Kennecott, Alaska, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin kovelin için andığı, bugün terk edilmiş eski bakır madeni kampı
- Çayeli (Madenköy), Rize (Bilinen bulunuş yeri): Masif sülfit yatağının “siyah cevher”inde kovelin; bornit, tetrahedrit, tennantit ve galenle birlikte bildirilmiştir (koordinat ilçe merkezi)
- Uslu, Sivrice, Elazığ (Bilinen bulunuş yeri): Sivrice'nin yaklaşık 30 km güneybatısındaki Uslu bakır cevherleşmesinde bornit, kalkosin, kovelin ve dijenit bildirilmiştir (koordinat Sivrice ilçe merkezi)
- İnler Yaylası, Şebinkarahisar, Giresun (Bilinen bulunuş yeri): Kurşun-çinko damarlarında kalkosin ve kovelin ender olarak bildirilmiştir (koordinat Şebinkarahisar ilçe merkezi)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Covellite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/covellite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Covellite](https://en.wikipedia.org/wiki/Covellite), Wikipedia
- [Türkiye ve Dünyada Bakır](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/Turkiyede_dunyada_bakir.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
- [Copper (fact sheet: ToxFAQs)](https://wwwn.cdc.gov/TSP/ToxFAQs/ToxFAQsDetails.aspx?faqid=205&toxid=37), Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR), U.S. CDC
- [Rize-Çayeli-Madenköy Bakır-Çinko-Kurşun Kompleks Sülfürlü Cevherinin Flotasyonla Zenginleştirilmesinde Yeni Bir Yöntem: SO2-Sıcak Flotasyon (H. Uzun, B. Çevirmen)](https://api.maden.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/dee60d3205c5eda_ek.pdf), Maden Mühendisleri Odası arşivi (maden.org.tr)
- [Elazığ-Sivrice-Uslu Cu Cevherleşmesinin Jeolojik Özellikleri (A. Aydın, Ö. Dumanlılar, M. Yığmatepe)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [İnler Yaylası (Şebinkarahisar-Giresun) Kurşun-Çinko Yataklarında Sıvı Kapanım ve Kararlı İzotoplar (O ve H) Jeokimyası İncelemeleri (A. Gökçe, G. Bozkaya)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [Mount Vesuvius](https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Vesuvius), Wikipedia
- [Alghero](https://en.wikipedia.org/wiki/Alghero), Wikipedia
- [Bor, Serbia](https://en.wikipedia.org/wiki/Bor,_Serbia), Wikipedia
- [Leogang](https://en.wikipedia.org/wiki/Leogang), Wikipedia
- [Berkeley Pit](https://en.wikipedia.org/wiki/Berkeley_Pit), Wikipedia
- [Summitville mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Summitville_mine), Wikipedia
- [Kennecott, Alaska](https://en.wikipedia.org/wiki/Kennecott,_Alaska), Wikipedia
- [Sivrice](https://en.wikipedia.org/wiki/Sivrice), Wikipedia
- [Şebinkarahisar](https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eebinkarahisar), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kovelin/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
