# Komatiit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/komatiit/
- İngilizcesi: Komatiite
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Magmatik kayaçlar › Yüzey (volkanik) kayaçları
- Sertlik (Mohs): 3–6,5
- Özgül ağırlık: 2,6–3 g/cm³
- Renkler: koyu yeşil, siyahımsı yeşil, gri-yeşil, kahverengi-turuncu (ayrışmış yüzeyde)
- Bileşim: Silis, potasyum ve alüminyumca çok fakir, magnezyumca çok zengin (ağırlıkça en az %18 MgO) ultrabazik volkanik kayaç. Ana mineralleri magnezyumlu olivin (forsterit), kalsiyumlu ve kromlu piroksen, anortit ve kromittir. Bilinen bütün komatiitler sonradan başkalaşım geçirdiği için çoğunda olivinin yerini serpantin, klorit ve amfibol almıştır.
- Doku: İnce taneli ya da camsı; en belirgin dokusu “spinifex”tir: olivin ya da piroksenin uzun, ince, bıçak ya da iğne biçimli kristalleri birbirine karışmış, yer yer dallanan yapraklar gibi dizilir ve ayrışmış yüzeyde bıçaksı bir görünüm verir. Lav akıntısının alt bölümü ise olivin kristallerinin birikmesiyle oluşmuş iri taneli bir tabakadır.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Yeryüzüne çıkmış en sıcak lavlardan biri: yalnızca ilk çağlarda püsküren, magnezyumca çok zengin, suyu andıracak kadar akışkan volkanik kayaç.

Komatiit, Dünya'nın ilk dönemlerinde mantonun çok yüksek sıcaklıkta erimesiyle oluşan, koyu yeşil renkli, ağır bir volkanik kayaçtır. Püskürdüğü lav bugünkü bazalt lavından çok daha sıcak ve akışkandı; neredeyse suyla yarışacak kadar rahat akıyordu. Bugün hiçbir yanardağ komatiit püskürtmez; bilinen komatiitlerin hemen hepsi 2,5 milyar yıldan yaşlıdır. Adını Güney Afrika'daki Komati Nehri'nden alır.

## Nasıl oluşur?

Komatiit, yer kabuğunun altındaki **mantonun** çok yüksek oranda ve çok yüksek sıcaklıkta erimesiyle oluşan, magnezyumca zengin bir magmadan doğar. Bu magma yeryüzüne lav olarak çıkar. Arkeen çağda mantonun bugünkine göre yüz ile iki yüz elli derece daha sıcak olduğu düşünülür; komatiitin yalnızca o çağlarda bol olması bununla açıklanır.

Komatiit lavı o kadar akışkandır ki yüzeyde geniş alanlara ince tabakalar hâlinde yayılır. Akıntının soğuk yüzeyine ve tabanına yakın bölgelerde hızlı soğuma uzun, ince, dallı olivin ve piroksen kristalleri doğurur: **spinifex** dokusu budur. Akıntının daha derin bölümünde ise ağır olivin kristalleri dibe çöküp birikir ve kalın, koyu renkli bir tabaka oluşturur.

## Ne işe yarar?

- **Nikel:** Komatiit içinde yer alan nikel-bakır sülfür yatakları, dünya nikel üretiminin yaklaşık yüzde 14'ünü sağlar; başlıca Avustralya, Kanada ve Güney Afrika'dan çıkar. Bu yatakların önemi 1960'larda Batı Avustralya'daki Kambalda'da keşfedilen büyük nikel sülfür kütleleriyle anlaşılmıştır.
- **Altın:** Avustralya, Kanada, Güney Afrika ve Güney Amerika'daki Guyana Kalkanı gibi bölgelerde komatiitler altın yataklarıyla birlikte bulunur.
- **Bilim:** Komatiitler, Dünya'nın ilk çağlarındaki mantonun ne kadar sıcak olduğunu ve gezegenin nasıl soğuduğunu anlamak için incelenir.

## Nerede görülür?

Kayaç adını Güney Afrika'daki **Komati Nehri** vadisinden alır; bu vadi, 2008'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren Barberton Makhonjwa Dağları'nı da içeren Barberton Yeşiltaş Kuşağı'ndadır. Kanada'daki Abitibi Yeşiltaş Kuşağı'nın **Pyke Hill** yöresi ve Zimbabve'deki **Belingwe** kuşağı, komatiit akıntılarının ve spinifex dokusunun en iyi görüldüğü yerlerdendir. Kolombiya'daki **Gorgona Adası** ise bilinen en genç komatiitleri barındırır.

## Nasıl tanınır?

- Koyu yeşil, gri-yeşil ya da siyahımsı yeşil renkli, ince taneli ve boyutuna göre ağır bir kayaçtır; beyaz feldispat taneleri gözle seçilmez.
- En belirgin özelliği spinifex dokusudur: ayrışmış yüzeyde, birbirine karışmış ya da yelpaze gibi açılan ince, uzun, bıçak biçimli kristaller görülür.
- Spinifex dokulu bölümlerin yanında, çökelen olivinden oluşmuş, daha koyu renkli ve daha iri taneli, spinifex deseni göstermeyen bölümler de bulunur.
- Yüzeyde hemen her zaman kısmen serpantin ve klorite dönüşmüştür; bu yüzden yumuşaktır, çizilebilir ve kimi yerlerde kaygan dokunur.

## Sahteler ve taklitler

- Peridotit, serpantinit ve koyu renkli bazalt komatiite benzeyebilir. Komatiit olarak adlandırmak için lavın bileşimini (ağırlıkça en az %18 MgO) bulmak gerekir; bu yalnızca kimyasal analizle yapılır.

## Değerini ne belirler?

Komatiitin kendisi süs ya da yapı taşı olarak aranmayan, çok nadir bir kayaçtır; değeri bilimsel ve koleksiyon değeridir. Koleksiyonda spinifex dokusunun açıkça görülmesi, örneğin taze ve az ayrışmış olması, bir de Barberton, Pyke Hill gibi ünlü bir yataktan gelmesi önemlidir. Madencilik açısından ise komatiit değil, içindeki nikel-bakır sülfür yatağı değerlidir: yatağın büyüklüğü, nikel tenörü (cevherdeki nikel oranı), derinliği ve işletme maliyeti belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Komatiit yalnızca Dünya'nın ilk çağlarında oluşmuştur, daha genç komatiit yoktur. Doğrusu: Komatiitlerin neredeyse hepsi Arkeen çağdandır, ama bu bir kural değildir. Kolombiya'daki Gorgona Adası'nda Kretase döneminde oluşmuş, bilinen en genç komatiitler vardır; Kanada'da ise Proterozoyik çağdan nadir örnekler bulunur.
- Yanlış: Komatiit, peridotitin başka bir adıdır. Doğrusu: İkisinin kimyası benzer, ama komatiit yüzeye çıkıp hızla soğuyan bir lavdır (ince taneli, spinifex dokulu); peridotit ise çoğunlukla derinde yavaş soğumuş ya da mantodan gelen iri taneli bir kayaçtır.

## Bunu biliyor muydun?

- Komatiit lavının hesaplanan püskürme sıcaklığı 1600 °C'ye kadar, hatta biraz üzerine çıkar; bazalt lavı ise 1100-1250 °C arasında püsker. Viskozitesinin suya yakın olduğu düşünülür; bu nedenle son derece ince tabakalar hâlinde, hızla yayılabiliyordu.
- “Spinifex” adı, Avustralya çöllerinde yetişen ve dallanan kümeler oluşturan spinifex otundan (Triodia) gelir; kayaçtaki kristal desenleri bu otun kümelerine benzer.
- Bilinen en genç komatiitler, Kolombiya kıyısındaki Gorgona Adası'nda bulunur ve Kretase dönemindendir; bunun dışında komatiitin neredeyse tamamı Arkeen çağdandır.

## Nerede bulunur?

- Barberton Yeşiltaş Kuşağı ve Komati Nehri vadisi, Mpumalanga, Güney Afrika (Tip lokalite): Kayacın adını aldığı tip yöre. Yaklaşık 3,5-3,2 milyar yıllık bu kuşağın Barberton Makhonjwa Dağları bölümü 2008'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Kambalda, Batı Avustralya (Önemli yatak): Komatiitin içindeki nikel sülfür yataklarının 1960'larda keşfiyle Avustralya'nın ilk nikel madenlerine ev sahipliği yapmıştır; 1966'da Avustralya'nın ilk nikel madeni açılmıştır.
- Pyke Hill, Munro Township, Ontario, Kanada (Önemli yatak): Abitibi Yeşiltaş Kuşağı'nda, yaklaşık 2,7 milyar yıllık (Neoarkeen) komatiit lav akıntılarının ve spinifex dokusunun dünyaca ünlü yüzlekleri.
- Belingwe Yeşiltaş Kuşağı (Mberengwa), Zimbabve (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 2,7 milyar yıllık Reliance Formasyonu'ndaki komatiit akıntıları olağanüstü iyi korunmuştur.
- Gorgona Adası, Kolombiya (Bilinen bulunuş yeri): Bilinen en genç komatiitler (Kretase) buradadır; adanın tamamı 1984'ten beri ulusal parktır.

## Kaynaklar

- [Komatiite](https://en.wikipedia.org/wiki/Komatiite), Wikipedia
- [Komatiite](https://www.britannica.com/science/komatiite), Encyclopaedia Britannica
- [Barberton Greenstone Belt](https://en.wikipedia.org/wiki/Barberton_Greenstone_Belt), Wikipedia
- [Barberton, Mpumalanga](https://en.wikipedia.org/wiki/Barberton,_Mpumalanga), Wikipedia
- [Komati River](https://en.wikipedia.org/wiki/Komati_River), Wikipedia
- [Kambalda, Western Australia](https://en.wikipedia.org/wiki/Kambalda,_Western_Australia), Wikipedia
- [Gorgona Island (Colombia)](https://en.wikipedia.org/wiki/Gorgona_Island_(Colombia)), Wikipedia
- [Spinifex komatiite sill in cumulate komatiite lava flow (Pyke Hill, near the Potter Mine, east of Timmins, Ontario, Canada), file description by James St. John](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spinifex_komatiite_sill_in_cumulate_komatiite_lava_flow_(Upper_Komatiitic_Unit,_Kidd-Munro_Assemblage,_Neoarchean,_2.711-2.717_Ga;_Pyke_Hill,_near_the_Potter_Mine,_east_of_Timmins,_Ontario,_Canada)_27_(40876555433).jpg), Wikimedia Commons
- [Komatiite Flows from the Reliance Formation, Belingwe Belt, Zimbabwe: I. Petrography and Mineralogy](https://academic.oup.com/petrology/article-abstract/35/2/361/1484169), Journal of Petrology, 1994


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/komatiit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
