# Kobaltit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kobaltit/
- İngilizcesi: Cobaltite
- Diğer adları: Kobaltin (eski ad)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: CoAsS
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 5,5
- Özgül ağırlık: 6,33 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: gümüş beyazı (kırmızımsı tonlu), mor çelik grisi, siyah
- Çizgi rengi: Grimsi siyah
- Dilinim: {001} yönünde mükemmel
- Kırılma: Düzensiz
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Kobaltın cevher minerallerinden biri: gümüş beyazı, metal parlaklığında; kobalt, arsenik ve kükürtten oluşur.

Kobaltit, kobalt, arsenik ve kükürtten oluşan (CoAsS), gümüş beyazı renkli ve metal parlaklığında bir mineraldir. Kristalleri çoğunlukla küpe ya da pirit kristallerine benzer. Ağırlığının yaklaşık %45'i arsenik olduğundan zehirlidir. Kobalt için çıkarılan minerallerden biri olsa da bugün kobaltın çoğu bakır ve nikel madenciliğinin yan ürünüdür.

## Nasıl oluşur?

Kobaltit, yüksek sıcaklıklı hidrotermal yataklarda, kayaç içine saçılmış taneler ve damarlar hâlinde, ayrıca kontak metamorfizmaya uğramış kayaçlardaki damarlarda oluşur. Yanında manyetit, sfalerit, kalkopirit, skutterudit ve başka kobalt-nikel sülfür ve arsenürleri bulunur.

Yüzeye yakın yerlerde havayla ve suyla ayrışırken kobaltit, pembe renkli sulu bir kobalt arsenat olan **eritrit**e dönüşür; kayaç yüzeyinde pembe bir kabuk olarak görülür (İngilizcede “cobalt bloom”).

## Ne işe yarar?

- **Kobalt metali:** USGS'ye göre ABD'de tüketilen kobaltın yaklaşık %51'i süper alaşımlarda (başlıca uçak gaz türbini motorlarında), %25'i kimyasal uygulamalarda, %9'u kesme ve aşınmaya dayanıklı sert karbürlerde kullanılır. Vikipedi'ye göre bugün en büyük talep lityum iyon pillerdendir.
- **Mavi renk:** Kobalt bileşikleri cama, seramiğe ve boyalara canlı mavi renk verir.
- **Tarih:** Hintli kuyumcular kobaltiti altın ve gümüş takılara mavi mine yapmak için kullanmıştır.
- **Canlılık:** Kobalt, B12 vitamininin (kobalamin) merkezinde yer alan bir elementtir; canlılar için eser miktarda vazgeçilmezdir.

## Gümüş telaşı ve kobalt

Kanada'da Ontario'daki Cobalt kasabası, 1903'te demiryolu yapılırken bulunan gümüşle doğdu. Bu gümüş cevheri arsenik ve kobalt mineralleriyle birlikteydi; 1908'de bölge dünyanın en büyük gümüş ve (yan ürün olarak) kobalt üreticisi sayılıyordu. Atıklara ve kayaçlara karışan arsenik bugün bölgenin yüzey sularını kirletmektedir.

## Nasıl tanınır?

- Gümüş beyazıdır, çoğu kez kırmızımsı bir tonu vardır ve metal gibi parlar. Çizgi (toz) rengi grimsi siyahtır.
- Sertliği 5,5'tir (çelik bıçakla zor çizilir), özgül ağırlığı yaklaşık 6,3'tür: elde ağır gelir. Tek yönde mükemmel yarılır ve kırılgandır.
- Kristalleri çoğunlukla küp ya da pirit kristallerine benzer (sahte onikiyüzlü) biçimdedir; yüzleri pirittekine benzer biçimde çizgili olabilir. Yoğun ya da taneli kütleler de görülür.
- Havayla ayrışan yüzeyinde pembe-kırmızı bir kabuk (eritrit, sulu kobalt arsenat) oluşabilir; bu kabuk yakında kobalt mineralleri olduğunu gösterir.

## Sahteler ve taklitler

- Kobaltitin bilinen yaygın bir taklidi yoktur. Benzer gümüşi gri, ağır ve metal parlaklıklı arsenikli minerallerle (arsenopirit ya da skutterudit gibi) karışabilir; gözle ayırmak güç olduğundan kesin tanı için analiz gerekir.

## Değerini ne belirler?

Kobaltit bir cevherdir; değerini cevherdeki kobalt oranı, arsenik gibi zararlı bileşenlerin ayrılmasının maliyeti, yatağın büyüklüğü ve kobalt talebi (başta pil ve süper alaşım sanayisi) belirler. USGS'ye göre dünya kobalt kaynaklarının büyük çoğunluğu Kongo ve Zambiya'daki tortul bakır yataklarında, nikelli lateritlerde ve magmatik nikel-bakır sülfür yataklarındadır; USGS'nin saydığı bu yatak türleri arasında kobaltit öne çıkan bir cevher minerali olarak anılmaz. Koleksiyonda iyi biçimli küp ya da onikiyüzlü kristaller, hasarsızlık ve Tunaberg ya da Cobalt (Ontario) gibi ünlü yerler önemlidir. Arsenik içerdiği için güvenli saklanması gerekir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kobaltit, “kobalt mavisi” renginde mavi bir taştır. Doğrusu: Kobaltit mavi değil, gümüş beyazı ile mor çelik grisi arasında renklidir; bozunan yüzeyinde pembe eritrit kabuğu görülür. Mavi renk, kobalt bileşiklerinin cama, seramiğe ve boyaya katılmasıyla elde edilir.
- Yanlış: Bugünkü kobalt, kobaltit gibi kobalt minerallerinin madenciliğinden gelir. Doğrusu: Kobalt çoğunlukla bakır ve nikel madenciliğinin yan ürünüdür. USGS'ye göre 2025'te yaklaşık 310 bin tonluk dünya üretiminin yaklaşık 230 bin tonu Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nden gelmiştir; kobaltit kobalt için çıkarılan minerallerden biridir ama başlıca kaynak değildir.

## Güvenlik

Kobaltit ağırlıkça yaklaşık %45 arsenik içerir; ağızdan alınırsa ya da tozu solunursa zehirlidir. Yalamayın, ağza götürmeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın. Isıtmayın (arsenikli duman çıkar), ezmeyin, öğütmeyin, zımparalamayın. Yüzeyinde pembe çiçek kabuğu (eritrit) oluşmuş örnekler de arsenik içerir. Dokunduktan sonra ellerinizi yıkayın ve örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzakta, kapalı bir kapta saklayın.

## Bunu biliyor muydun?

- “Kobalt” adı Almanca Kobold (“yer altı cini”) sözcüğünden gelir: Orta Çağ'ın eritme yöntemlerine direnen bu cevher, kötü kokulu ve zehirli dumanlar çıkardığı için madencilerce “büyülenmiş” sayılırdı. İsveçli kimyager Georg Brandt kobaltı 1735 dolayında saf metal olarak ayırdı.
- Norveç'te Modum'daki Blaafarveværket işletmesi, kobalt cevherinden cam ve seramiklere mavi renk veren pigmentler üretti; 1822–1849 arasında dünya kobalt pigment pazarının %80'ini karşıladı.
- Hintli kuyumcular kobaltiti “sehta” adıyla altın ve gümüş takılarda mavi mine yapmak için kullanırdı.

## Nerede bulunur?

- Tunaberg, Södermanland, İsveç (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'ye göre İsveç'te iyi kristallerin geldiği yerlerin başında Tunaberg gelir
- Skutterud (Blaafarveværket), Modum, Norveç (Tarihî kaynak): Handbook'a göre kobaltit buradan bilinir; Blaafarveværket kobalt işletmesi 1776–1898 arasında çalışmış, 1822–1849 döneminde dünya kobalt pigment pazarının yaklaşık %80'ini karşılamıştır
- Cobalt, Ontario, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): 1903'te bulunan, arsenik ve kobalt mineralleriyle birlikte gümüş içeren cevherin kasabası; 1908'de dünyanın en büyük gümüş ve kobalt üreticisi sayılıyordu. Handbook'a göre Ontario'daki Cobalt ve Sudbury bölgelerinde iyi kristaller bulunur
- Khetri, Rajasthan, Hindistan (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi'ye göre Khetri'de kobaltit kristalleri bulunmuştur; Hintli kuyumcular kobaltiti “sehta” adıyla mavi mine yapımında kullanmıştır
- Botallack madeni, St Just, Cornwall, İngiltere (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy, kobaltiti Cornwall'daki Botallack madeninden de sayar; maden kalay, bakır ve arsenik üretmiştir
- Broken Hill, Yeni Güney Galler, Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook'a göre Broken Hill ve Torrington'da bulunur; Broken Hill dünyanın en büyük gümüş-kurşun-çinko yataklarından biridir

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Cobaltite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/cobaltite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Cobaltite](https://en.wikipedia.org/wiki/Cobaltite), Wikipedia
- [Cobaltite (Webmineral)](https://webmineral.com/data/Cobaltite.shtml), Webmineral
- [Cobalt](https://en.wikipedia.org/wiki/Cobalt), Wikipedia
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Cobalt](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-cobalt.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Blaafarveværket](https://en.wikipedia.org/wiki/Blaafarvev%C3%A6rket), Wikipedia
- [Cobalt, Ontario](https://en.wikipedia.org/wiki/Cobalt,_Ontario), Wikipedia
- [Tunaberg](https://en.wikipedia.org/wiki/Tunaberg), Wikipedia
- [Khetri](https://en.wikipedia.org/wiki/Khetri), Wikipedia
- [Botallack Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Botallack_Mine), Wikipedia
- [Broken Hill, New South Wales](https://en.wikipedia.org/wiki/Broken_Hill,_New_South_Wales), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kobaltit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
