# Kiyastolit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiyastolit/
- İngilizcesi: Chiastolite
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Nesosilikatlar
- Kimyasal formül: Al₂SiO₅
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 6,5–7,5
- Özgül ağırlık: 3,13–3,17 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,629–1,65
- Parlaklık: Camsı
- Saydamlık: Opak
- Renkler: gri, beyazımsı, siyah haç deseni
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {110} yönünde iyi; {100} yönünde zayıf
- Kırılma: Düzensiz ile yarı konkoidal arası
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Andaluzitin, kesildiğinde içinde doğal bir siyah haç ya da “X” beliren çeşidi; yüzyıllarca muska ve hac hatırası olarak taşındı.

Kiyastolit, andaluzit mineralinin opak, gri ya da beyazımsı çeşididir. Kristal büyürken içine giren grafit (karbon) ve kil artıkları kristalin köşegenleri boyunca dizilir; kristal enine kesilince koyu renkli bir haç ya da “X” deseni ortaya çıkar. Adı, Yunanca “çapraz dizilmiş” anlamına gelen chiastos sözcüğünden gelir ve X harfine benzeyen Yunan “ki” (χ) harfine gönderme yapar.

## Nasıl oluşur?

Kiyastolit, killi ve karbonca zengin tortul kayaçların ısınarak dönüşmesiyle (metamorfizma) oluşur. Granit gibi sıcak bir magma kütlesi yerleştiğinde çevresindeki kayrak taşlarını ısıtır; bu “pişme” kuşağında, düşük basınçta kararlı olan andaluzit kristalleri büyür. Kayaçtaki grafit (karbon) ve kil taneleri büyüyen kristalin içine hapsolur.

Frondel'in 1934'te önerdiği ve bugün kabul gören açıklamaya göre bu artıklar en hızlı büyüyen kristal köşelerine tutunur. Grafit biriktikçe köşelerin büyümesi yavaşlar, sonra kristal yeniden büyür; bu döngü tekrarlandıkça grafit dört kol boyunca tüy benzeri bir desen oluşturur. İngiltere'deki Skiddaw granitinin çevresinde, granite yaklaştıkça değişen kuşaklarda kiyastolitli kayrak taşları iyi bilinen bir örnektir.

## Ne işe yarar?

- **Muska ve dinî simge:** Doğal haç deseni yüzünden yüzyıllarca muska ve hac hatırası olarak taşındı; bugün de Hristiyan simgesi olarak takılarda kullanılır.
- **Süs taşı:** Enine kesilip cilalanan dilimler kolye ucu, küpe ve kabaşon yapılır; Şili'nin Laraquete kasabası, “piedra cruz” denen kiyastolitten el yapımı takılarıyla bilinir.
- **Koleksiyon:** İri ve deseni belirgin kristaller mineral koleksiyoncularınca aranır.
- **Bilim:** Kiyastolit ve andaluzit, bir kayacın düşük basınçta ısındığını gösteren işaret minerallerindendir; jeologlar granit çevresindeki ısınma kuşaklarını bu minerallerle haritalar.

## Nasıl tanınır?

- Kesiti kareye yakın, prizma biçimli gri ya da beyazımsı kristallerdir; enine kesit alındığında içinde siyah bir haç, “X” ya da dama tahtasını andıran bir desen görülür.
- Desen kristal boyunca değişir: Kunz'a göre kristalin bir ucundan kesilen dilimlerde haç önce beyaz, siyah çizgili görünür, ilerledikçe siyah haç belirginleşir; iki haç hiçbir zaman tam aynı değildir.
- Granit gibi sıcak bir magmanın çevresindeki ısınmış kayrak taşı, şist ve hornfelslerde, kayacın içine gömülü çubuklar hâlinde bulunur.
- Staurolitin “peri haçları”ndan farkı şudur: staurolitte haçı, birbirini dik kesen iki kristal dışarıdan oluşturur; kiyastolitte ise haç tek bir kristalin içindedir ve ancak kesince görülür.

## Sahteler ve taklitler

- Staurolit ikizleri de “haç taşı” adıyla satılır; bunlar kiyastolit değil, ayrı bir mineraldir.

## Değerini ne belirler?

Kiyastolit ucuz bir süs ve koleksiyon taşıdır; değerini en çok haç deseninin belirginliği ve simetrisi belirler: açık zemin üzerinde keskin, düzgün kollu bir siyah haç en çok aranır. Kesit dilimlerinde iyi bir cila, çatlaksızlık ve büyüklük de önemlidir. Opak olduğu için yüzeyli kesilmez; daha çok dilim, kabaşon ve kolye ucu olarak işlenir. Mount Howden ya da Lancaster gibi ünlü yerlerden gelen iri kristaller koleksiyoncularca aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kiyastolit ve staurolit (“peri haçı”) aynı taştır. Doğrusu: İkisi farklı minerallerdir. Staurolitin haç biçimi, iki kristalin birbirini dik açıyla kesecek biçimde ikizlenmesinden doğar; kiyastolitin haçı ise andaluzit kristalinin içindeki grafit ve kil kapanımlarından oluşur. Kunz, eski taş kitaplarındaki “lapis crucifer” adının iki taş için de kullanıldığını yazar.
- Yanlış: Kiyastolit ayrı bir mineral türüdür. Doğrusu: Kiyastolit, kapanımlı bir andaluzittir; ayrı bir mineral türü olarak kabul edilmez. Adı bilimsel tür adı olarak geçersiz sayılsa da koleksiyoncular arasında yaygın biçimde kullanılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kunz'a göre eskiden kiyastolitin, deriye değecek biçimde takılırsa vücudun her yerinden akan kanı durdurduğuna, süt salgısını artırdığına ve boyna asılınca her türlü ateşi iyileştirdiğine inanılırdı.
- Aynı kaynağa göre taşın üzerindeki haç kutsal bir simge sayıldığı için kiyastolitin, takanın çevresinden kötü ruhları kovduğuna inanılırdı.
- 16. yüzyıldan itibaren Santiago de Compostela'dan dönen hacılar kiyastolitleri muska ve hatıra olarak Avrupa'nın dört bir yanına götürmüştür.

Bilim ne diyor?: Kiyastolitin kanamayı durdurduğuna, sütü artırdığına, ateşi düşürdüğüne ya da kötü ruhları kovduğuna dair hiçbir kanıt yoktur; kanamada ve yüksek ateşte tıbbi yardım gerekir. Haç deseni, kristal büyürken grafit ve kil artıklarının köşegenler boyunca dizilmesiyle oluşan tamamen doğal bir olgudur.

## Bunu biliyor muydun?

- Kiyastolitin bilinen ilk resmi, 1648'de yayımlanan, Laet'in bir taş kitabında yer alır.
- Güney Avustralya'daki Mount Howden'dan çıkan kristallerin bazıları 12–15 cm uzunluğa ulaşır, biri yaklaşık 5 cm çapındadır; bu örnekler 1902'de Avustralya Müzesi'nin dergisinde tanıtılmıştır.
- Haç deseninin nasıl oluştuğunu 1934'te mineralog Frondel açıkladı: Hızlı büyüyen kristal köşeleri grafiti tutar, grafit biriktikçe büyüme yavaşlar, sonra yeniden hızlanır; bu döngü tekrarlandıkça dört kollu bir desen oluşur.

## Nerede bulunur?

- Boal, Asturias, İspanya (Önemli yatak): İri kiyastolit kristallerinin çok bol bulunduğu yöre
- Santiago de Compostela, Galiçya, İspanya (Tarihî kaynak): 16. yüzyıldan beri hacıların muska ve hatıra olarak Avrupa'ya götürdüğü “haç taşları”
- Carreço, Viana do Castelo, Portekiz (Bilinen bulunuş yeri)
- Mount Howden (Bimbowrie'nin kuzeyi), Olary, Güney Avustralya (Önemli yatak): Deseni çok belirgin, 12–15 cm uzunluğa varan iri kristaller; şistin içinde ya da yuvarlanmış çakıl olarak bulunur
- Sangping Madeni, Nanyang, Henan, Çin (Bilinen bulunuş yeri)
- Lancaster, Worcester İlçesi, Massachusetts, ABD (Tarihî kaynak): Lancaster'ın batısındaki şistlerde çok sayıda kiyastolit noktası; Kuzey Amerika'nın klasik toplama yerlerinden
- Laraquete, Biobío Bölgesi, Şili (Bilinen bulunuş yeri): Yerel adı “piedra cruz” (haç taşı) olan kiyastolitten el yapımı takılarıyla bilinir
- Skiddaw granitinin çevresi, Cumbria, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Granitin ısıttığı kayrak taşlarında, granite yaklaştıkça değişen kuşaklar içinde andaluzit (kiyastolit) prizmaları

## Kaynaklar

- [Chiastolite](https://en.wikipedia.org/wiki/Chiastolite), Wikipedia
- [Andalusite](https://www.minerals.net/mineral/andalusite.aspx), Minerals.net
- [Andalusite Value, Price, and Jewelry Information](https://www.gemsociety.org/article/andalusite-jewelry-and-gemstone-information/), International Gem Society
- [Handbook of Mineralogy: Andalusite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/andalusite.pdf), Mineralogical Society of America
- [On some specimens of chiastolite from Bimbowrie, South Australia (C. Anderson), Records of the Australian Museum 4 (7): 298–302](https://journals.australian.museum/anderson-1902-rec-aust-mus-47-298302/), Australian Museum, 1902
- [Skiddaw Metamorphic Aureole](https://www.alexstrekeisen.it/english/meta/skiddaw.php), Alessandro Da Mommio, alexstrekeisen.it
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company; Project Gutenberg, 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiyastolit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0