# Kiltaşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiltasi/
- İngilizcesi: Claystone
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kırıntılı
- Sertlik (Mohs): 2–3
- Özgül ağırlık: 1,8–2,4 g/cm³
- Renkler: gri, kahverengi, kırmızı, yeşilimsi, siyah
- Bileşim: Çoğunlukla kil mineralleri (kaolinit, illit, smektit, klorit); daha az ince kuvars, feldispat, karbonat ve demir oksit. Organik madde içerebilir.
- Doku: Tanelerinin çoğu kil boyutundadır (1/256 mm'den küçük); büyüteçle bile tane seçilmez. Şeylden farklı olarak ince yapraklar hâlinde ayrılmaz; kütlesel yapıdadır ve bloklar hâlinde kırılır.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.

Kiltaşı, kilin sıkışıp sertleşmesiyle oluşan, çok ince taneli bir tortul kayaçtır. Şeyle benzer, ama ince yapraklar hâlinde ayrılmaz; daha çok bloklar hâlinde kırılır. Suyu çok az geçirdiği için bilim insanları tehlikeli atıkların yeraltında güvenle saklanıp saklanamayacağını kiltaşı katmanlarında araştırır.

## Nasıl oluşur?

Kayaçlar ayrıştıkça feldispat gibi mineraller kil minerallerine dönüşür. Kil boyutundaki bu çok küçük taneler sudan ancak çok yavaş çökelebildiği için göl diplerinde, taşkın ovalarında ve sakin deniz tabanlarında birikir. Gömülen kil, üstündeki tortulların ağırlığıyla sıkışır, suyunu kaybeder ve sertleşerek kiltaşına dönüşür.

Kiltaşı, **çamur kayaçları** ailesinin bir üyesidir. Bu ailede tanelerin çoğu kil boyutundaysa kiltaşı, silt boyutundaysa silttaşı, kil ve silt karışıksa çamurtaşı denir; ince yapraklar hâlinde ayrılan türüne ise şeyl adı verilir.

## Ne işe yarar?

- **Tuğla ve kiremit:** Öğütülen kiltaşı suyla karıştırılıp şekillendirildikten sonra pişirilerek kullanılabilir.
- **Çimento:** Kireçtaşıyla birlikte çimento hammaddesi olarak kullanılabilir.
- **Atık depolama araştırmaları:** Suyu çok az geçirdiği ve içindeki çatlakları zamanla kendiliğinden kapatabildiği için İsviçre ve Fransa gibi ülkeler, radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanmasında kiltaşı katmanlarını inceler.

Mühendislik açısından dikkat gerektiren bir kayaçtır: Bazı kiltaşları ıslanıp kurudukça ufalanır veya şişer; bu da yamaçlarda kaymalara ve yapılarda hasara yol açabilir.

## Nasıl tanınır?

- Çok ince tanelidir; yüzeyi pürüzsüz ve mattır, büyüteçle bile tane görülmez.
- Yumuşaktır; bıçakla kolayca çizilir, ayrışmış parçalar tırnakla bile çizilebilir.
- Şeyl gibi yaprak yaprak ayrılmaz; kütlesel ya da bloklar hâlinde kırılır.
- Küçük bir parça ıslatılıp parmaklar arasında ovulduğunda kaygan ve pürüzsüz bir çamur verir; silttaşı ise hafif kumlu hissettirir.

## Sahteler ve taklitler

- Kil ile kiltaşı aynı şey değildir: Kil gevşek, ıslakken yoğrulabilen bir tortuldur; kiltaşı ise sertleşmiş bir kayaçtır.
- Kiltaşı ve şeyl katmanlarında sık görülen yuvarlak sert yumrular (konkresyonlar) bazen “fosil yumurta” ya da “dinozor yumurtası” diye satılır. Çoğu, mineral çökelmesiyle oluşmuş cansız yapılardır; gerçek bir fosil yumurta ancak uzman incelemesiyle doğrulanabilir.
- Kiltaşı, şeyl ve marn ticari dilde sık karıştırılır. Marn, kilin yanında önemli miktarda kalsiyum karbonat içerir ve seyreltik asitte köpürür.

## Değerini ne belirler?

Kiltaşı bol bulunan sıradan bir kayaçtır; tuğla, kiremit ve çimento hammaddesi olarak ton hesabıyla işlendiği için değeri düşüktür. Hammadde olarak değerini kil minerallerinin türü ve oranı, pişirilince verdiği renk ve dayanım, içindeki kireç ve demir gibi safsızlıklar ile ocağın fabrikaya uzaklığı belirler. Kiltaşının asıl değeri bilimseldir: Suyu çok az geçirdiği için radyoaktif atık depoları için incelenir, bazı katmanları da fosiller ve eski topraklar barındırır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kiltaşı ile şeyl aynı kayaçtır. Doğrusu: İkisi de kil boyutunda tanelerden oluşan çamur kayaçlarıdır, ama aynı değildir: Şeyl ince yapraklar hâlinde ayrılır, kiltaşı ise yapraklanmaz ve bloklar hâlinde kırılır.

## Bunu biliyor muydun?

- İsviçre'deki Mont Terri kaya laboratuvarında, yaklaşık 175 milyon yıllık Opalinus kiltaşının içine kazılmış galerilerde radyoaktif atıkların güvenli depolanması üzerine deneyler yapılmaktadır.
- ABD'nin Oregon eyaletindeki Boyalı Tepeler'in (Painted Hills) kırmızı, sarı ve siyah bantları, volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşmuş kiltaşı ve eski toprak katmanlarıdır.

## Nerede bulunur?

- Mont Terri Kaya Laboratuvarı, Jura, İsviçre (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 175 milyon yıllık (Jura) Opalinus kiltaşının içine açılmış uluslararası yeraltı laboratuvarı; radyoaktif atıkların derin jeolojik depolanması burada araştırılır.
- Bure, Meuse/Haute-Marne, Fransa (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 500 m derinlikteki Kalloviyen-Oksfordiyen yaşlı kiltaşında radyoaktif atık depolamasını araştıran yeraltı laboratuvarı.
- Painted Hills (Boyalı Tepeler), Oregon, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Kırmızı, sarı ve siyah bantlı tepeler, volkanik küllerin ayrışmasıyla oluşmuş kiltaşı ve eski toprak (paleosol) katmanlarından oluşur.
- Badlands Ulusal Parkı, Güney Dakota, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Parkın aşınmış tepeleri Oligosen yaşlı Brule Formasyonu'nu da içeren White River Grubu'ndan oyulmuştur; Brule Formasyonu kiltaşı, çamurtaşı ve silttaşı katmanlarından oluşur.
- Tatacoa Çölü, Huila, Kolombiya (Bilinen bulunuş yeri): Honda Grubu'nun Villavieja Formasyonu'nun büyük bölümü silttaşı ve kiltaşıdır; çöl, zengin fosil yatağı olarak bilinir.
- Sierra de Mogna, San Juan, Arjantin (Bilinen bulunuş yeri): Erken Jura yaşlı Cañón del Colorado Formasyonu konglomera ve kiltaşından oluşur; sauropodomorf dinozor Adeopapposaurus bu formasyondan bilinir.

## Kaynaklar

- [Claystone](https://www.britannica.com/science/claystone), Encyclopaedia Britannica
- [Mudstone](https://www.britannica.com/science/mudstone), Encyclopaedia Britannica
- [Mont Terri Project](https://www.mont-terri.ch/en/mont-terri-project.html), Federal Office of Topography swisstopo
- [John Day Formation — John Day Fossil Beds National Monument](https://www.nps.gov/joda/learn/nature/john-day-frm.htm), U.S. National Park Service
- [Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191)](https://www.rocscience.com/help/rocfall/documentation/slope/materials/reference-tables), Rocscience, RocFall2 documentation
- [Geotechnical Manual, Chapter 4: Density or Consistency, Hardness](https://www.txdot.gov/manuals/brg/geo/chapter-4--soil-and-bedrock-logging/section-1--logging/density-or-consistency--hardness.html), Texas Department of Transportation
- [Brule Formation](https://en.wikipedia.org/wiki/Brule_Formation), Wikipedia
- [Honda Group, Colombia](https://en.wikipedia.org/wiki/Honda_Group,_Colombia), Wikipedia
- [Cañón del Colorado Formation](https://en.wikipedia.org/wiki/Ca%C3%B1%C3%B3n_del_Colorado_Formation), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiltasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
