# Kedi gözü krizoberil

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kedi-gozu-krizoberil/
- İngilizcesi: Cat's-eye chrysoberyl
- Diğer adları: Kedi gözü
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: BeAl₂O₄
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 8,5
- Özgül ağırlık: 3,69–3,75 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,746–1,756
- Parlaklık: Camsı
- Saydamlık: Yarı saydam, Saydam
- Renkler: bal sarısı, altın sarısı, sarımsı yeşil, grimsi yeşil, kahverengi
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {110} yönünde belirgin, {010} yönünde kusurlu, {001} yönünde zayıf
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde keskin bir ışık bandı kayan krizoberil: tek başına “kedi gözü” denince kastedilen değerli taş.

Kedi gözü krizoberil, eski adıyla simofan, krizoberilin “kedi gözü etkisi” gösteren türüdür. Taşın içinde birbirine paralel dizilmiş, çoğu rutil olan çok ince iğneler ışığı yansıtır; taş kubbe biçiminde (kabaşon) kesilince yüzeyinde, kedinin göz bebeğini andıran tek bir parlak çizgi belirir ve taş döndürüldükçe kayar. Pek çok taş bu etkiyi gösterebilir, ama değerli taş ticaretinde tek başına “kedi gözü” adı yalnızca bu taş için kullanılır. En iyileri bal renginde, jilet gibi keskin ve düz bir ışık bandı gösteren taşlardır; tarihte de bugün de en ünlü kaynağı Sri Lanka'dır.

## Nasıl oluşur?

Kedi gözü krizoberil, [krizoberil](/tr/taslar/krizoberil/) kristali büyürken ya da sonradan, içinde çok ince iğnemsi kapanımların birbirine paralel dizilmesiyle oluşur. Bu iğnelerin hemen hepsi rutildir (titanyum dioksit); ince boru biçimli boşluklar da aynı etkiyi verebilir. İğneler ne kadar sık dizilmişse, kedi gözü bandı da genellikle o kadar keskin olur. Taş, iğnelere dik gelecek biçimde kubbe şeklinde kesilince ışık bu iğnelerden yansır ve yüzeyde tek bir parlak çizgi olarak toplanır.

Değerli taş kalitesindeki kedi gözlerinin çoğu ikincil yataklardan, yani kayaçların aşınmasıyla serbest kalan kristallerin dere ve ırmak çakıllarında birikmesiyle oluşan yataklardan çıkar. Sri Lanka, Hindistan, Tanzanya ve Madagaskar'daki bu tür yataklar yüksek dereceli metamorfik kayaçlarla, Brezilya'dakiler ise pegmatitlerle ilişkilidir.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Sertliği (8,5) ve dayanıklılığı sayesinde yüzük, kolye ve küpelerde kubbe biçiminde kesilmiş taş olarak kullanılır. Taşın etkisini en iyi gösteren kesim kabaşondur.
- **Koleksiyon ve müze:** İri ve keskin bantlı taşlar müze ve koleksiyon parçasıdır.
- **Geleneksel takılar:** Hindistan'da dokuz taşlı Navaratna takılarında yer alan taşlardan biridir.
- **Bilim:** Kedi gözü etkisi, ışığın kristal içindeki kapanımlardan yansımasının en bilinen örneğidir; gemoloji eğitiminde ve araştırmalarında incelenir.

## Kedi gözü etkisi nedir?

Kedi gözü etkisi (şatoyans), kristalin içindeki paralel lifli yapıların ya da iğnemsi kapanımların ışığı tek bir yönde yansıtmasıyla oluşan optik bir olaydır. Adı Fransızca “kedi gözü” anlamına gelen sözcükten gelir. Etkiyi görmek için taş fasetli değil, kubbe biçiminde kesilir. Krizoberil dışında kuvars, turmalin, apatit, skapolit, aytaşı ve kaplan gözü gibi taşlar da bu etkiyi gösterebilir; ama krizoberildeki bant en keskin ve en parlak olanıdır. Kedi gözü etkisi aynı zamanda renk değiştiren bir taşta görülürse buna “aleksandrit kedi gözü” denir; ayrıntısı [aleksandrit](/tr/taslar/aleksandrit/) sayfasındadır.

## Nerede bulunur?

En ünlü ve en eski kaynak Sri Lanka'dır; dünyanın en iyi kedi gözlerinden bazıları Ratnapura çevresindeki değerli taş çakıllarından çıkar. Bugün kedi gözlerinin çoğu Sri Lanka, doğu Hindistan ve Brezilya'dan gelir. Hindistan'da Kerala da kaynaklar arasında sayılır; Myanmar, Madagaskar ve Tanzanya da kayda değer miktarda üretir.

## Nasıl tanınır?

- Tek bir ışık kaynağının altında taş döndürüldüğünde, kubbenin ortasında ince ve parlak bir ışık bandı bir yandan öbür yana kayar. Krizoberilde bu bant, kedi gözü etkisi gösteren bütün taşlar arasında en keskin olanıdır.
- Işık yandan geldiğinde taş, bandın iki yanında ikiye ayrılmış gibi görünür: ışığa bakan yarısı koyu bal renginde, öbür yarısı sütlü ve açık renktedir. Buna “süt ve bal” etkisi denir.
- Çok serttir (8,5) ve ağırdır: özgül ağırlığı yaklaşık 3,7'dir; kuvars kedi gözü (yaklaşık 2,65) aynı boyda belirgin biçimde daha hafiftir. Kırılma indisi yaklaşık 1,74–1,75'tir.
- Sentetik kedi gözü krizoberilde iğneler dalgalı görünür (doğalda düzgün ve paraleldir); kısa dalga morötesi ışıkta zayıf sarı bir parıltı da verebilir. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Kuvars, turmalin, apatit ve skapolit gibi kedi gözü etkisi gösteren başka taşlar: Bunlar ancak mineral adıyla birlikte (ör. “kuvars kedi gözü”) satılabilir; yalnızca “kedi gözü” diye satılmaları yanıltıcıdır.
- Sentetik kedi gözü krizoberil: 1970'lerden beri üretilir, 1980'lerden beri piyasadadır.
- Işınlanmış taşlar: 1990'ların sonunda piyasaya çıkan çok koyu kahverengi bazı kedi gözlerinin çok yüksek düzeyde ışınlamaya maruz bırakıldığı anlaşıldı.

## Değerini ne belirler?

Değeri en çok ışık bandının kalitesi belirler: bant jilet gibi keskin, kesintisiz ve düz olmalı, taş döndürüldükçe bir yandan öbür yana zahmetsizce kaymalıdır. En çok aranan renk balın rengi, yani altın sarısı ile kahverengi arasıdır; düz sarıya, yeşile ya da kahverengiye kaydıkça değer düşer. Kedi gözü etkisini veren kapanımlar saydamlığı azalttığı için hem yarı saydam hem keskin bantlı taşlar daha nadir ve daha değerlidir. 10 karatın üzerindeki taşlar enderdir; 20 karatın üzerindeki iyi taşlar çok yüksek değer görür. İşlem görmüş taşlar satışta belirtilmeli, sentetiklerle karışmaması için laboratuvar raporu aranmalıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: “Kedi gözü” diye satılan her taş krizoberildir. Doğrusu: Kuvars, turmalin, apatit, skapolit ve başka birçok taş da kedi gözü etkisi gösterebilir. Ticarette tek başına “kedi gözü” adı yalnızca krizoberil için kullanılır; ötekiler mineral adıyla birlikte anılmalıdır. Kunz'un da belirttiği gibi kuvars kedi gözünün bandı krizoberildeki kadar belirgin değildir.
- Yanlış: Kedi gözü krizoberil hiçbir zaman işlem görmez. Doğrusu: Çoğu işlem görmez; ama 1990'ların sonunda çok koyu kahverengi bazı taşların yüksek düzeyde ışınlandığı belirlendi. Ender durumlarda boyama ya da yağlama da yapılabilir; işlem görmüş taşlar satışta belirtilmelidir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kunz'un aktardığına göre Seylan'da (Sri Lanka) yerli halk, kedi gözünü kötü ruhlara karşı bir tılsım olarak taşırdı.
- Mücevher dergisi JCK'nın aktardığına göre kedi gözüne gizemli güçler yakıştırılır: taşıyanı kötü ruhlardan, hastalıktan ve yoksulluktan koruduğuna inanılır.
- Hint astrolojisinde (Jyotisha) kedi gözü, Ay'ın inen düğümü sayılan Ketu'nun taşıdır ve dokuz gezegen taşından oluşan Navaratna mücevherinde yer alır; bu gelenekte taşın gezegenin kötü etkilerine karşı koruduğuna inanılır.

Bilim ne diyor?: Kedi gözünün kötü ruhlardan, hastalıktan ya da yoksulluktan koruduğuna, astrolojik bir etkisi olduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur; hastalıkta bir hekime başvurulmalıdır. Kayan ışık bandı gizemli bir güç değil, taşın içindeki paralel iğnemsi kapanımların ışığı yansıtmasından doğan bir optik olaydır.

## Bunu biliyor muydun?

- Connaught Dükü 1879'da Prusya Prensesi Louise Margaret'e nişan yüzüğü olarak bir kedi gözü verdi. Bu, taşın modasını başlattı ve Sri Lanka'da kedi gözü arayışını hızlandırdı.
- Smithsonian koleksiyonunda 171,5 karatlık grimsi yeşil bir kedi gözü bulunur; Sri Lanka'dan çıkan “Aslanın Gözü” (Eye of the Lion) adlı oval taş ise 465 karattır.
- Eski adı “simofan” (cymophane), Yunanca “dalga” ve “görünüş” anlamına gelen sözcüklerden türetilmiştir: Taşın yüzeyindeki ışık dalgalanır gibi görünür.
- Evlilik yıl dönümü taşları listelerinde kedi gözü, evliliğin 18. yılının geleneksel taşı sayılır.

## Nerede bulunur?

- Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka (Önemli yatak): Değerli taş çakıllarından çıkan, dünyanın en iyi kedi gözlerinden bazıları; tarihte de başlıca kaynak
- Doğu Hindistan (Odisha) (Önemli yatak): Bugün kedi gözünün çoğunun geldiği bölgelerden; nokta yaklaşıktır
- Kerala, Hindistan (Bilinen bulunuş yeri): Hindistan'ın krizoberil kaynaklarından; yerin ayrıntısı verilmez
- Brezilya (Önemli yatak): Pegmatitlerle ilişkili yataklar birkaç eyalete yayılır; yerin ayrıntısı verilmez
- Myanmar (Bilinen bulunuş yeri): Kayda değer kaynaklardan; yerin ayrıntısı verilmez
- Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Yüksek dereceli metamorfik kayaçlardan türemiş ikincil (alüvyon) yataklar; yerin ayrıntısı verilmez
- Tanzanya (Bilinen bulunuş yeri): Yüksek dereceli metamorfik kayaçlardan türemiş ikincil yataklar; yerin ayrıntısı verilmez

## Kaynaklar

- [Chrysoberyl](https://en.wikipedia.org/wiki/Chrysoberyl), Wikipedia
- [Chatoyancy](https://en.wikipedia.org/wiki/Chatoyancy), Wikipedia
- [Navaratna](https://en.wikipedia.org/wiki/Navaratna), Wikipedia
- [Chrysoberyl Value, Price, and Jewelry Information](https://www.gemsociety.org/article/chrysoberyl-jewelry-gemstone-information), International Gem Society
- [Anniversary Gifts by Year](https://www.gemsociety.org/article/anniversary-gifts-by-year/), International Gem Society
- [Chrysoberyl Cat’s-eye (G. Roskin)](https://www.jckonline.com/magazine-article/chrysoberyl-cats-eye/), JCK, 2003
- [Chrysoberyl Recovered with Sapphires in the New England Placer Deposits, New South Wales, Australia (K. Schmetzer, F. Caucia, H. A. Gilg, T. S. Coldham), Gems & Gemology 52(1)](https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2016-chrysoberyl-recovered-sapphires-related-tertiary-volcanics-england-placer-deposits-south-wales-australia), GIA, 2016
- [Structures Behind the Spectacle: A Review of Optical Effects in Phenomenal Gemstones and Their Underlying Nanotextures, Gems & Gemology](https://www.gia.edu/gems-gemology/summer-2025-phenomenal-gemstones), GIA, 2025
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company; Project Gutenberg, 1913
- [Handbook of Mineralogy: Chrysoberyl](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/chrysoberyl.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kedi-gozu-krizoberil/ · Lisans: CC BY-SA 4.0