# Kaymak taşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaymak-tasi/
- İngilizcesi: Alabaster
- Diğer adları: Albatr, Su mermeri, Alabaster
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfatlar
- Kimyasal formül: CaSO₄·2H₂O
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 1,5–2
- Özgül ağırlık: 2,31–2,33 g/cm³
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: kar beyazı, beyaz, kahverengi bulutlu ya da damarlı, siyah (çok nadir)
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel (ince, esnek levhalara ayrılır); {100} yönünde belirgin
- Kırılma: Lifli (kıymıksı) ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Jipsin ince taneli, ışık geçiren türü: tırnakla çizilecek kadar yumuşak, binlerce yıldır heykel, kap ve lamba yapılan beyaz taş.

Kaymak taşı (alabaster ya da albatr), jipsin (alçıtaşının) ince taneli, kütlesel türüdür. En saf hâli kar beyazı ve yarı saydamdır; demir oksit karıştığında kahverengi bulutlar ve damarlar görülür. Kolay oyulduğu için Mezopotamya'dan Orta Çağ İngiltere'sine kadar heykel, kabartma ve süs eşyası yapımında kullanılmıştır. Aynı ad, eski Mısır'da kullanılan bantlı kalsit için de kullanılır; bu ikisi ayrı taşlardır.

## Nasıl oluşur?

Kaymak taşı, jips gibi oluşur: Kapalı denizlerde, lagünlerde ve göllerde su buharlaşınca kalsiyum sülfat çöker ve kalın evaporit katmanları oluşturur. Kaymak taşı bu katmanların çok ince taneli, sık dokulu ve kütlesel bölümleridir. Kayaca karışan demir oksit, taşta kahverengi bulutlar ve damarlar oluşturur.

Kalsit kaymak taşı ise başka bir yoldan oluşur: kireçtaşı mağaralarının tabanında ve duvarlarında sarkıt-dikit gibi çöken kalsitten ya da kireçli su kaynaklarında çöken bir tür travertenden. Bu yüzden çoğu zaman bantlı bir görünüşü vardır.

## Ne işe yarar?

- **Heykel ve kabartma:** Mezopotamya'da tanrı ve tapınan heykelleri, Asur saraylarında dev kabartmalar, Orta Çağ İngiltere'sinde ise boyanmış küçük heykeller ve sunak panoları yapıldı. 14. ve 15. yüzyıllarda Nottingham'da gelişen bu oymacılık, İngiltere'nin önemli bir ihraç ürünü oldu.
- **Kap ve urna:** Etrüskler MÖ 3. yüzyılda Volterra'da kaymak taşından cenaze urnaları yaptı; eski Mısır'da kalsit alabasterden kaplar ve lahitler yapıldı.
- **Pencere ve lamba:** İnce levhalar Bizans ve Orta Çağ kiliselerinin küçük pencerelerinde kullanıldı; Volterra atölyeleri 1920'lerde Art Deco tavan ve duvar lambaları üretti.
- **Yapı:** Aragon'da Roma döneminden beri kullanılır; Müslüman dönemindeki Zaragoza'ya, kaymak taşından duvarları ve sarayları yüzünden “Beyaz Şehir” denirdi.

## Türkiye'de

Türk Dil Kurumu sözlüğü kaymak taşını “parlatılmaya elverişli, yumuşak, beyaz, yarı saydam bir mermer türü; su mermeri, albatr” diye tanımlar. Oxford Üniversitesi Doğa Tarihi Müzesi'nin süs taşları koleksiyonuna göre antik çağda “alabastro fiorito” adıyla işlenen bantlı taş, büyük olasılıkla Denizli'deki Pamukkale çevresinden, antik Hierapolis'in yakınındaki ocaklardan çıkarılmıştır. Bu taş jips değil, sıcak su kaynaklarının çökelttiği kalsitten oluşan bir travertendir.

## Nasıl tanınır?

- Beyaz ya da kahverengi damarlı, ince taneli bir taştır; ince bir dilim ışığa tutulunca ışığı geçirir ve içten aydınlanıyormuş gibi görünür.
- Jips kaymak taşı tırnakla çizilir (sertlik 1,5–2); kalsit kaymak taşı ise tırnakla çizilmez, bıçakla çizilir (sertlik 3).
- Jips kaymak taşı asitle köpürmez; kalsit kaymak taşı seyreltik asitte köpürür.
- Mermerden çok daha kolay çizilir: mermer tırnakla çizilmez. Ayrıca suda yavaşça çözündüğü için ıslak bırakılan yüzeyi matlaşır.

## Sahteler ve taklitler

- Mısır'dan gelen “alabaster” kaplar ve heykeller çoğunlukla bantlı kalsittir (“Mısır alabasteri”, “oniks mermer”); jips kaymak taşıyla aynı taş değildir.
- Kaymak taşı gözenekli olduğu için kolayca boyanabilir; canlı renkli parçalar boyalı olabilir.
- Volterra'da kaymak taşı kaynama noktasına yakın sıcaklığa kadar yavaşça ısıtılarak opaklaştırılır ve mermere benzetilir; bu ürüne “marmo di Castellina” denir.

## Değerini ne belirler?

Kaymak taşının değerini blokların büyüklüğü ve çatlaksızlığı, rengin temizliği (kar beyazı ve eşit dokulu taş en çok aranır) ve ışığı ne kadar iyi geçirdiği belirler; kahverengi damarlı türler de dekoratif amaçla tercih edilebilir. İşlenmiş parçalarda ustalık ve Volterra gibi ünlü bir atölye geleneği değeri artırır. Boyama ve ısıtarak opaklaştırma gibi işlemler satışta belirtilmelidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kaymak taşı (alabaster) tek bir taştır. Doğrusu: Bu ad iki farklı taş için kullanılır: jipsten oluşan, tırnakla çizilen kaymak taşı ve kalsitten oluşan, daha sert, asitte köpüren “Mısır alabasteri”. Britannica'ya göre eski çağların alabasteri aslında kahverengi ya da sarı bir oniks mermerdi.
- Yanlış: Kaymak taşı mermer gibi dışarıda kullanılabilir ve suyla rahatça yıkanabilir. Doğrusu: Her iki tür de suda çözünür; bu yüzden dış mekâna uygun değildir. Bulaşık deterjanıyla yıkanan jips kaymak taşının yüzeyi pürüzlenir, matlaşır ve ışık geçirgenliğinin çoğunu yitirir.
- Yanlış: Mermer gibi opak beyaz görünen kaymak taşı her zaman doğal hâlindedir. Doğrusu: Kaymak taşı ısıtılarak opaklaştırılabilir, gözenekli olduğu için de boyanabilir. Toskana'da bu yolla mermere benzetilen taşa “marmo di Castellina” denir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kunz'un aktardığı eski bir Babil mitolojik metninde, güneş tanrısı Ninib taşların kaderini belirlerken kaymak taşını kutsar, kalsedonu ise lanetler.

Bilim ne diyor?: Mezopotamya'da tanrı ve tapınan heykelleri için jips kaymak taşı tercih edilirdi; bu taş tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır ve kolay oyulur. Taşın kutsal ya da doğaüstü bir gücü olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur.

## Bunu biliyor muydun?

- Bilinen tek siyah kaymak taşı damarlarının üç tane olduğu belirtilir: biri ABD'nin Oklahoma eyaletinde, biri İtalya'da, biri Çin'de. Rengini mangan çökeltilerinden alır.
- Asur kralı Asurbanipal'in Ninova'daki ünlü “Aslan Avı” kabartmaları, “Musul mermeri” denen jips kaymak taşından oyulmuştur; bugün British Museum'da sergilenir.
- Los Angeles'taki Melekler Leydimiz Katedrali'nin (2002) pencerelerinde Aragon'dan getirilen büyük kaymak taşı levhaları kullanılmıştır; taşın ısınıp opaklaşmaması için soğutma düzeni kurulmuştur.

## Nerede bulunur?

- Ebro Vadisi'nin orta kesimi, Aragon, İspanya (Önemli yatak): Dünyanın işletilebilir en büyük bilinen kaymak taşı yatakları; dünya üretiminin büyük bölümü buradan çıkar
- Volterra ve Castellina Marittima, Toskana, İtalya (Önemli yatak): Etrüskler MÖ 3. yüzyılda buradan çıkan kaymak taşından cenaze urnaları yaptı; en ince türü Castellina'dan çıkar ve yeraltı galerileriyle işletilir
- Chellaston, Derbyshire, İngiltere (Tarihî kaynak): Orta Çağ'ın ünlü “Nottingham kaymak taşı” oymacılığının malzemesini veren, bir zamanlar Birleşik Krallık'ın en büyük kaymak taşı ocaklarından biri
- Fauld, Staffordshire, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): İngiltere'nin kaymak taşı kaynaklarından; eski jips galerileri İkinci Dünya Savaşı'nda bomba deposu olarak kullanıldı
- Musul çevresi, Irak (Tarihî kaynak): “Musul mermeri” denen kaymak taşı; MÖ 9.–7. yüzyıllarda Asur saraylarının kabartmaları bu taştan oyuldu
- Alabaster Caverns Eyalet Parkı, Freedom yakını, Oklahoma, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Ziyarete açık en büyük doğal jips mağarası; beyaz ve çok nadir siyah kaymak taşı görülür
- Pamukkale (Hierapolis) çevresi, Denizli (Tarihî kaynak): Jips değil, kalsit “kaymak taşı”: antik çağda “alabastro fiorito” adıyla işlenen bantlı traverten büyük olasılıkla buradan çıkarılmıştır

## Kaynaklar

- [Alabaster](https://en.wikipedia.org/wiki/Alabaster), Wikipedia
- [Alabaster](https://www.britannica.com/science/alabaster), Encyclopaedia Britannica
- [Kaymaktaşı](https://tr.wikipedia.org/wiki/Kaymakta%C5%9F%C4%B1), Vikipedi
- [Güncel Türkçe Sözlük: kaymak taşı](https://sozluk.gov.tr/), Türk Dil Kurumu
- [Handbook of Mineralogy: Gypsum](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/gypsum.pdf), Mineralogical Society of America
- [Chellaston](https://en.wikipedia.org/wiki/Chellaston), Wikipedia
- [RAF Fauld explosion](https://en.wikipedia.org/wiki/RAF_Fauld_explosion), Wikipedia
- [Alabaster Caverns State Park](https://en.wikipedia.org/wiki/Alabaster_Caverns_State_Park), Wikipedia
- [Corsi Collection of Decorative Stones: 301, Alabastro fiorito](https://www.oum.ox.ac.uk/corsi/stones/view/301), Oxford University Museum of Natural History
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company; Project Gutenberg, 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaymak-tasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0