# Karpuz turmalin

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/karpuz-turmalin/
- İngilizcesi: Watermelon tourmaline
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Siklosilikatlar
- Kimyasal formül: XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 7–7,5
- Özgül ağırlık: 2,9–3,4 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,614–1,666
- Parlaklık: Camsı, Reçinemsi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: pembe, kırmızı, yeşil, renksiz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Çok zayıf
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

İçi pembe, dışı yeşil turmalin: enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için bu adı alır ve çoğu zaman ince dilimler hâlinde satılır.

Karpuz turmalin, ortası pembe ya da kırmızı, dışı yeşil olan turmalin kristallerine verilen addır; bazen iki renk arasında renksiz bir halka da bulunur. Bu taşların çoğu lityumlu bir turmalin türü olan elbaittir. Satıcılar renkleri karpuzun kabuğuna ve içine benzediği için bu adı vermiştir. Rengi, kristal büyürken ortamdaki eser elementlerin değişmesinden doğar. Başlıca kaynakları Brezilya'nın Minas Gerais eyaleti ile ABD'nin Maine ve Kaliforniya eyaletleridir.

## Nasıl oluşur?

Karpuz turmalin, öteki değerli [turmalinler](/tr/taslar/turmalin/) gibi lityumca zengin granit pegmatitlerinde oluşur: Pegmatit, magmanın son ve sulu kalan bölümünden yavaş kristallenen, iri taneli bir kayaçtır. Turmalin kristali içten dışa doğru katman katman büyür. GIA'ya göre karpuz, iki renkli ve çok renkli bölgelenme, kristal büyürken ortamdaki eser elementlerin miktarı ya da türü değiştiğinde ortaya çıkar. Turmalinde pembe ve kırmızı tonları manganez, yeşil tonları ise demir (belki biraz da titanyum) verir. Karpuz turmalinde önce pembe çekirdek oluşur; kristal büyümeyi sürdürürken ortam değişir ve dışta yeşil kabuk gelişir.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Tasarımcılar renk desenini göstermek için kristali fasetlemek yerine ince dilimler hâlinde keserek kolye ve küpelerde kullanır. Temiz taşlar fasetli kesilerek de takılır.
- **Koleksiyon:** Uçları sağlam, renk bölgeleri belirgin kristaller ve iyi parlatılmış dilimler koleksiyoncularca aranır.
- **Bilim:** Renk bölgeleri, kristalin büyüme sırasında içinde bulunduğu sıvının nasıl değiştiğini gösteren bir kayıt gibidir ve mineraloji çalışmalarında incelenir.

## Adı

Ad, ticaretten gelir: GIA'ya göre satıcılar bu turmalinlere renkleri karpuzun kabuğuna ve içine benzediği için “karpuz turmalin” der. International Gem Society'ye göre bazı taşlarda iki renk arasında renksiz bir halka da bulunur.

## Ünlü yataklar

Gemdat'a göre başlıca karpuz turmalin yatakları Brezilya'nın Minas Gerais eyaletinde (Coronel Murta, Barra do Salinas bölgesi), Kaliforniya'nın San Diego County bölgesindeki Himalaya madeninde ve Maine'deki Dunton taş ocağı ile Mount Mica'dadır. GIA, Minas Gerais'teki ünlü Cruzeiro madeninden çıkmış, ince çatlaklar sayesinde gökkuşağı renkleri gösteren (iris etkili) karpuz turmalin dilimlerini de yayımlamıştır.

## Nasıl tanınır?

- Kristale enine kesitten bakıldığında ortada pembe ya da kırmızı bir çekirdek, çevresinde yeşil bir kabuk görülür; aralarında renksiz bir halka olabilir.
- Sertliği 7–7,5'tir, dilinimi yoktur ve kırılgandır; kırılma indisi yaklaşık 1,614–1,666, özgül ağırlığı 2,90–3,40 arasıdır.
- Kısa dalga morötesi ışık altında pembe çekirdek tebeşirimsi mavi ya da kremsi beyaz bir ışıma gösterebilir.
- Çoğu zaman iki yüzü parlatılmış ince dilimler ya da kristal örnekleri olarak satılır; renk desenini göstermek için fasetli kesim yerine dilim tercih edilir.

## Sahteler ve taklitler

- Asitle temizleme: Bazı taşlarda koyu renkli kapanımlar asitle ağartılır; bu işlem açıklanmalıdır.
- Işınlama: Işınlamayla renklerde değişiklik yaratılabilir; laboratuvar raporu işlemi belirleyebilir.

## Değerini ne belirler?

Karpuz turmalinin değerini en çok renklerin canlılığı ve aralarındaki keskin karşıtlık belirler: canlı pembe çekirdek ile belirgin yeşil kabuğun dengeli ve düzgün halkalar oluşturduğu taşlar en çok aranır. Tek renkli turmalinlere göre görece ulaşılabilir bir taştır; temiz ve canlı renkli taşlar ile 10 karatın üzerindeki iri taşlar ise belirgin biçimde daha değerlidir. Dilimlerde kesim kalitesi ve deseni bozan çatlakların olmaması, kristal örneklerinde ise boyut ve uçların hasarsızlığı önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Karpuz turmalin ayrı bir taş türüdür. Doğrusu: Karpuz turmalin ayrı bir mineral değil, renk bölgeleri olan turmalinin ticari adıdır; çoğu elbaittir. Renk bölgeleri, kristal büyürken ortamdaki eser elementlerin miktarı ya da türü değiştiğinde oluşur.
- Yanlış: Pembe ve yeşil renk taşıyan her turmalin karpuz turmalindir. Doğrusu: Ad, pembe çekirdeğin yeşil bir kabukla çevrelendiği eş merkezli renk dizilişine verilir. Bir ucu pembe, öbür ucu yeşil olan kristaller ise ticarette iki renkli (bicolor) turmalin diye anılır; GIA bu iki renk dağılımını ayrı ayrı sayar.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi siteleri ve taş satıcıları karpuz turmalinin kalp çakrasını açıp dengelediğini, sevgiyi, neşeyi ve duygusal dengeyi artırdığını, stresi hafiflettiğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Karpuz turmalinin sevgiyi, neşeyi ya da duygusal dengeyi artırdığına dair bilimsel bir kanıt yoktur. Taştaki iki rengin anlamı yoktur; kristal büyürken değişen eser elementlerin (pembe için manganez, yeşil için demir) bıraktığı fiziksel bir izdir.

## Bunu biliyor muydun?

- 1972'de Maine'deki Dunton madeninde açılan büyük ceplerden yüzlerce kilo kırmızı ve yeşil turmalin kristali çıktı; bunlardan biri olan “Jolly Green Giant” adlı kristal bugün Washington'daki Smithsonian Doğa Tarihi Müzesi'ndedir.
- Turmalin, Maine eyaletinin resmî mineralidir; eyaletteki ilk büyük turmalin buluntusu 1820'de Paris kasabasındaki Mount Mica'da yapıldı.
- Renk dizilişi her zaman aynı değildir: İsveç'in Utö adasındaki turmalinlerde tersine, ortası mavi, dışı pembe kristaller bulunur.

## Nerede bulunur?

- Cruzeiro madeni, São José da Safira, Minas Gerais, Brezilya (Önemli yatak): GIA'nın 2024'te yayımladığı, iris etkili karpuz turmalin dilimleri bu madenden çıkmıştır
- Coronel Murta (Barra do Salinas bölgesi), Minas Gerais, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Gemdat'ın saydığı başlıca karpuz turmalin yataklarından
- Dunton taş ocağı, Plumbago Dağı, Newry, Oxford County, Maine, ABD (Önemli yatak): New England'ın en güzel karpuz turmalinlerinin çoğu buradan çıktı; 1972'de açılan büyük ceplerden yüzlerce kilo kırmızı ve yeşil kristal elde edildi
- Mount Mica, Paris, Oxford County, Maine, ABD (Tarihî kaynak): Maine'deki ilk büyük turmalin buluntusu 1820'de burada yapıldı
- Himalaya madeni, Gem Hill, Mesa Grande, San Diego County, Kaliforniya, ABD (Bilinen bulunuş yeri): İki renkli ve karpuz zonlu turmalinleriyle tanınan pegmatit madeni

## Kaynaklar

- [Watermelon Tourmaline](https://www.gemdat.org/gem-10889.html), Gemdat.org
- [Tourmaline Description](https://www.gia.edu/tourmaline-description), GIA
- [Tourmaline Quality Factors](https://www.gia.edu/tourmaline-quality-factor), GIA
- [Tourmaline History and Lore](https://www.gia.edu/tourmaline-history-lore), GIA
- [Brazilian Watermelon Tourmaline with Iris Effect (R. Behnke), Gems & Gemology 60(1)](https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2024-microworld-brazilian-watermelon-tourmaline), GIA, 2024
- [Tourmaline Value, Price, and Jewelry Information](https://www.gemsociety.org/article/tourmaline-jewelry-and-gemstone-information/), International Gem Society
- [Maine State Mineral: Tourmaline](https://www.maine.gov/dacf/mgs/explore/minerals/facts/stmineral.htm), Maine Geological Survey
- [Watermelon Tourmaline Slice, Dunton Quarry, Newry, Maine (image caption)](https://minerals.net/Image/21/196/Elbaite.aspx), Minerals.net
- [Paragenesis of the Newry pegmatite, Maine, American Mineralogist 15](https://msaweb.org/AmMin/AM15/AM15_349.pdf), Mineralogical Society of America, 1930
- [Elbaite](https://en.wikipedia.org/wiki/Elbaite), Wikipedia
- [The chemical composition of tourmaline from Utö (Hj. Sjögren)](https://opac.geologie.ac.at/ais312/dokumente/Sjoergen_1916_chemical_composition_tourmaline_Utoe.pdf), Geologische Bundesanstalt library (digitised reprint), 1916
- [Himalaya Mine (mine record)](https://westernmininghistory.com/mine-detail/10262631/), Western Mining History
- [Coronel Murta](https://en.wikipedia.org/wiki/Coronel_Murta), Wikipedia
- [Newry, Maine](https://en.wikipedia.org/wiki/Newry,_Maine), Wikipedia
- [Paris, Maine](https://en.wikipedia.org/wiki/Paris,_Maine), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/karpuz-turmalin/ · Lisans: CC BY-SA 4.0