# Karneol

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/karneol/
- İngilizcesi: Carnelian
- Diğer adları: Karnelyan
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,58–2,64 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,535–1,539
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: soluk turuncu, turuncu, kırmızı, kahverengimsi kırmızı, kırmızımsı kahverengi, neredeyse siyah (sard)
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Demir oksitle turuncudan kırmızıya boyanmış yarı saydam kalsedon: binlerce yıldır boncuk, mühür ve takı yapılan eski bir taş.

Karneol (karnelyan), demir oksit safsızlıklarıyla soluk turuncudan kahverengimsi kırmızıya, hatta neredeyse siyaha kadar renklenmiş kalsedon çeşididir. Daha koyu ve sert türü olan sardla sınırı kesin değildir; iki ad çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Karneol diye satılan taşların büyük bölümü ise ısıtılarak ya da boyanarak renklendirilmiş soluk akiktir. İnsanlar karneolden Neolitik Çağ'dan beri boncuk ve mühür yapıyor.

## Nasıl oluşur?

Karneol, bütün kalsedonlar gibi, silikaca zengin suların kayaçlardaki çatlak ve boşluklarda çok ince kuvars lifleri biriktirmesiyle oluşur. Rengini içindeki demir bileşiklerinden alır. Demir hidroksitler ısıtıldığında demir oksite dönüştüğü için taş ısıtılınca, hatta güneş ısısıyla bile, kırmızı tonlar koyulaşır. Karneol diye satılan taşların büyük bölümü bu nedenle ısıtılmış ya da boyanmış soluk akiktir.

## Ne işe yarar?

- **Boncuk ve takı:** Karneolden boncuk yapımı Neolitik Çağ'a uzanır; Hint Vadisi Uygarlığı MÖ 3. binyılda aşındırılarak desenlenmiş karneol boncuklar üretti. Bugün tambur taşı, boncuk ve kabaşon olarak kullanılır.
- **Mühür ve oyma taş:** Roma döneminde karneolden mühür yüzükleri yapıldı; sard ise Asur silindir mühürlerinde, Mısır ve Fenike skarabelerinde kullanıldı.
- **Tarih:** Napolyon'un Mısır seferinde bulup yıllarca yanında taşıdığı mühür de karneoldendir (Kunz).

## Sard ve karneol

Karneol (cornelian) adı ile “sard” adı çoğu zaman aynı taş için kullanılır. Genel olarak sard daha koyu ve daha serttir. Yaşlı Plinius'a göre sard, adını Lidya'daki Sardes kentinden alır.

## Nasıl tanınır?

- Işığa tutulduğunda ince kenarlarından ışık geçer (yarı saydamdır); rengi turuncu ile kahverengimsi kırmızı arasındadır ve çoğu zaman bulutumsu ya da çok hafif bantlıdır.
- Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- Cilalı yüzeyi camsı parlar; kırık yüzeyi düzensizdir ve belirgin bir yarılma düzlemi yoktur.
- Rengi benzeyen kırmızı jasper ışık geçirmez (opaktır), karneol ise yarı saydamdır.

## Sahteler ve taklitler

- Isıtılmış ya da boyanmış akik: Karneol diye satılanın büyük bölümü, daha yaygın ve soluk renkli bir akik ya da kalsedondur. İçindeki demir ısıtılınca parlak turuncu-kırmızıya döner. Isıtma çok yaygın bir işlemdir, ama satıcının bunu belirtmesi gerekir.
- Kırmızı jasper: Karneole benzer, ama opaktır. Başkâhinin göğüslüğündeki ilk taş olan odem'in büyük olasılıkla sard, ama belki de kırmızı jasper olduğu söylenir; yani iki taş eskiden de karıştırılmıştır.

## Değerini ne belirler?

Karneolün değerini renk (derin, doygun ve eşit turuncu-kırmızı en çok aranandır), yarı saydamlık, taşın temizliği ve rengin doğal mı yoksa ısıl işlemli mi olduğu belirler. Karneol en bilinen ve genellikle en ucuz kalsedon çeşididir; çoğu tambur taşı, boncuk ve kabaşon olarak işlenir. Isıtılmış ya da boyanmış taşlar yaygındır ve belirtilmelidir. İşlenmiş eski mühür ve oymalar ise sanat ve koleksiyon değeri taşıyabilir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Piyasadaki karneolün hepsi doğal renklidir. Doğrusu: Karneol diye satılan taşların büyük bölümü, ısıtılarak ya da boyanarak renklendirilmiş soluk akik veya kalsedondur. Isıtma yaygın ve kabul gören bir işlemdir, ama satıcının belirtmesi gerekir.
- Yanlış: Karneol ve sard birbirinden kesin çizgilerle ayrılan iki ayrı taştır. Doğrusu: İkisi de demir oksitle renklenmiş kalsedondur. Sard genellikle daha koyu ve daha sert olanıdır, ama özellikler yavaş yavaş birbirine geçer; sınır belirsizdir ve iki ad çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Doğu'da insanların kıskançlıktan korktuğu, karneolün üzerine kazınan bir duayla taşıyanı kıskançların ve şeytanın kötülüğünden koruyacağına inanıldığı anlatılır.
- İslam dünyasında karneolün tılsım sayılması, Peygamber'in sağ elinin küçük parmağında karneol mühürlü bir gümüş yüzük taşıdığı anlatısına bağlanır; imam Cafer'in de taşı taşıyanın bütün dileklerinin yerine geleceğini söylediği aktarılır.
- Eski çağlarda karneolün boyunda ya da parmakta taşınınca kanı serinletip öfkeyi dindirdiğine inanılırdı; Kral X. Alfonso'nun taş kitabı, sesi zayıf ya da konuşmada çekingen olanlara, sıcak renkli taşın cesaret vereceği gerekçesiyle karneol önerir.
- Türkiye'de bazı haber ve kristal terapi siteleri karneolün kan dolaşımını düzenlediğini, düşük tansiyonu dengelediğini, böbrekleri temizlediğini ve yaşam enerjisiyle özgüveni artırdığını ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Karneolün nazara karşı koruduğuna, öfkeyi dindirdiğine, kan dolaşımını düzenlediğine ya da tansiyonu dengelediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; taşa rengini veren demir oksit, taşın bedende böyle bir etkisi olduğu anlamına gelmez. Tansiyon ve böbrek sorunları hekim denetimi gerektirir; bir taş tedavinin yerine geçmez.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı Ortaçağ Latincesi corneolus sözcüğünden gelir; bu sözcük, yarı saydam kırmızı meyvesi taşa benzeyen kiraz kızılcığı (cornum) ile ilgilidir. “Carnelian” biçimi 16. yüzyılda, Latince caro (et) sözcüğünün etkisiyle oluşmuştur.
- Bulgaristan'daki Varna Kalkolitik mezarlığından, yaklaşık MÖ 5. binyılın ortasına ait, fasetli kesilmiş en eski karneol boncuklar çıkmıştır.
- Roma döneminde karneol, mühür yüzüklerinde çok kullanıldı; çünkü sıcak mum karneole yapışmaz.

## Nerede bulunur?

- Khambhat (Cambay) çevresi, Gujarat, Hindistan (Önemli yatak): Hindistan ticari karneolün ana üreticisidir; Batı Hindistan'ın karneol ve akik sanayisi çok eskidir, Hint Vadisi Uygarlığı MÖ 3. binyılda aşındırılarak desenlenmiş karneol boncuklar yaptı
- Ratnapura, Sabaragamuwa, Sri Lanka (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi'nin karneol için anılan önemli yerlerinden biri
- Yanacodo, Peru (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi, Yanacodo'yu karneol için önemli bir yer olarak anar; koordinat ülke düzeyindedir
- Rio Grande do Sul, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Brezilya'da ticari karneol de çıkarılır; bölge bazalt boşluklarındaki akik ve kalsedonla tanınır
- Artigas, Uruguay (Bilinen bulunuş yeri): Uruguay'dan da ticari karneol gelir
- Mısır (Bilinen bulunuş yeri): Ticari karneolün kaynaklarından biri olarak anılır; yerin ayrıntısı kaynakta verilmez

## Kaynaklar

- [Carnelian](https://en.wikipedia.org/wiki/Carnelian), Wikipedia
- [Carnelian](https://geology.com/gemstones/carnelian/), Geology.com
- [Carnelian Value, Price, and Jewelry Information](https://gemsociety.org/article/carnelian-gem-information/), International Gem Society
- [Karnelyan taşı özellikleri nelerdir? Karnelyan taşının en bilinen faydaları](https://www.gazetevatan.com/yasam/karnelyan-tasi-ozellikleri-nelerdir-karnelyan-tasinin-en-bilinen-faydalari-2127361), Gazete Vatan, 2024
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/karneol/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
