# Karbonatit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/karbonatit/
- İngilizcesi: Carbonatite
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Magmatik kayaçlar › Derinlik kayaçları
- Sertlik (Mohs): 3–4
- Özgül ağırlık: 2,7–3,2 g/cm³
- Renkler: beyaz, gri, bej, pembemsi, sarımsı kahverengi, kahverengi (ayrışmış yüzeyde)
- Bileşim: Hacimce yarıdan fazlası karbonat minerallerinden oluşur: çoğunlukla kalsit, ayrıca dolomit ve ankerit. Yanında apatit, manyetit, mika (flogopit), olivin ve piroklor gibi nadir mineraller, bazı yataklarda bastnazit ve öteki nadir toprak mineralleri bulunur. Kalsitçe zengin olanına söyvit (sövite), ince taneli olanına alvikit denir.
- Doku: Çoğunlukla iri ve orta taneli, kenetlenmiş kalsit kristallerinden oluşur; mermere benzer. Bantlı, damarlı ya da breşleşmiş olabilir; içinde dağınık siyah manyetit, yeşil olivin veya mika pulları görülebilir. Ol Doinyo Lengai'de yüzeyde lav olarak çıkan türü ise çok ince taneli ve gözeneklidir.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Mermere benzeyen ama magmadan doğan nadir kayaç: nadir toprak elementlerinin ve niyobyumun başlıca kaynaklarından.

Karbonatit, silikat yerine karbonat minerallerinden (çoğunlukla kalsitten) oluşan, nadir bir magmatik kayaçtır. Mantodan gelen, karbonatça zengin bir magmanın soğumasıyla oluşur; çoğu kıta yarıklarında, alkali kayaçlarla birlikte bulunur. İlk bakışta mermere benzer, ama mermer gibi başkalaşmış kireçtaşı değildir. Dünyadaki niyobyumun ve nadir toprak elementlerinin önemli bir bölümü karbonatitlerden çıkarılır. Türkiye'de Eskişehir'deki Kızılcaören kompleksinde görülür.

## Nasıl oluşur?

Karbonatitler, mantodaki kayaçların kısmen erimesiyle oluşan, karbonatça çok zengin bir magmadan doğar. Çoğunlukla kıtaların yarılıp açıldığı **yarık (rift) bölgelerinde** yer alırlar ve genellikle alkali kayaçlarla, yani silisçe fakir, sodyum ve potasyumca zengin magmatik kayaçlarla (fonolit, siyenit gibi) birlikte bulunurlar. Yerin derinliğinde yavaş soğuyup iri taneli kütleler, dayklar ve halkasal sokulumlar oluştururlar. Çok ender olarak lav olarak da yüzeye çıkarlar: bilinen yaklaşık 527 karbonatit yatağının yalnızca 49'u yüzey (volkanik) kayacıdır.

Karbonatit magmasının başlıca karbonat minerali kalsittir. Kalsitçe zengin, iri taneli karbonatite **söyvit**, ince taneli olanına **alvikit** denir. Karbonatitler bu yüzden “magmatik kireçtaşları” diye de anılır.

## Ne işe yarar?

- **Nadir toprak elementleri:** Mountain Pass (ABD) gibi bazı karbonatitler, bastnazit mineralinden nadir toprak elementleri çıkarılan başlıca yataklardır. Daha fazlası için [bastnazit](/tr/taslar/bastnazit/) sayfasına bakın.
- **Niyobyum:** ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre dünyada bilinen niyobyum kaynaklarının çoğu, karbonatitlerdeki piroklor mineralindedir. Brezilya, Araxá gibi karbonatit kompleksleri sayesinde dünya üretiminin yaklaşık %93'ünü sağlar. Niyobyum, yüksek dayanımlı çeliklere ve süper alaşımlara katılır.
- **Fosfat ve bakır:** Güney Afrika'daki Phalaborwa gibi karbonatit kompleksleri apatitten fosfat ve bakır sağlar.
- **Bilim:** Karbonatitler, mantodaki karbonun ve nadir elementlerin yeryüzüne nasıl taşındığını anlamak için incelenir.

## Türkiye'de karbonatit

Türkiye'de karbonatitin en iyi bilinen örneği, Eskişehir'in Beylikova ilçesindeki **Kızılcaören** kompleksidir. Nikiforov ve arkadaşlarının 2014 tarihli çalışmasına göre kompleks üç aşamada oluşmuştur: önce fonolit ve trakit stokları, ardından karbonatit ve karbonat-silikat dayk benzeri kütleler, en son da çatlak ve breşlerde fluorit-barit-bastnazit cevheri. Silikat kayaçlar ve karbonatitler Oligosen'in sonunda, yaklaşık 25-24 milyon yıl önce oluşmuştur. Cevherin ise bu magmatik evreden sonra, sıcak çözeltilerle oluştuğu düşünülür. Kızılcaören'deki damarlar Türkiye'nin başlıca nadir toprak yatağını oluşturur; yatağın büyüklüğüne ilişkin açıklamalar için [bastnazit](/tr/taslar/bastnazit/) sayfasına bakın.

## Nasıl tanınır?

- Beyaz, gri ya da bej renkli, kalsit kristallerinden oluşan iri taneli bir kayaçtır; mermere ya da kireçtaşına çok benzer.
- Mermerden farkı, içinde dağınık siyah manyetit, yeşil olivin, mika pulları ya da apatit gibi magmatik minerallerin bulunması ve çoğu zaman alkali kayaçlarla (siyenit, fonolit gibi) birlikte görülmesidir.
- Kalsitçe zengin olanlar seyreltik asitle, tıpkı mermer ve kireçtaşı gibi köpürür; bu yüzden asit denemesi onları bu kayaçlardan ayıramaz.
- Kesin tanı için kimyasal analiz ve mineral incelemesi gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Mermer ve kireçtaşı karbonatite çok benzer; bunlar tortul ya da başkalaşım kayaçlarıdır ve genellikle magmatik mineraller içermez. Karbonatiti onlardan ayırmak için jeokimyasal inceleme yapılır.

## Değerini ne belirler?

Karbonatitin kendisi dekoratif ya da yapı taşı olarak aranmaz; değeri içindeki cevhere bağlıdır. Nadir toprak elementleri, niyobyum (piroklor mineralinde), fosfat (apatitte), bakır ve demir gibi maddelerin tenörü (kayaçtaki oranı), yatağın büyüklüğü, cevherin zenginleştirilmesinin kolaylığı ve işletme maliyeti, ayrıca piyasadaki talep belirler. Aynı kayaçta toryum ve uranyum gibi radyoaktif elementlerin bulunması, işletme ve atık yönetimini de etkiler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Karbonatit, mermerin ya da kireçtaşının başka bir adıdır. Doğrusu: Karbonatit mermere benzeyebilir, ama mermer başkalaşmış kireçtaşıdır; karbonatit ise mantodan gelen karbonat bileşimli bir magmanın soğumasıyla oluşan magmatik bir kayaçtır. İkisini ayırmak için jeokimyasal inceleme gerekir.
- Yanlış: Lav her zaman kızıl kızıl parlayan, 1.000 °C'nin üzerinde sıcak bir akıntıdır. Doğrusu: Ol Doinyo Lengai'nin karbonatit lavı yalnızca yaklaşık 500-600 °C'dedir; gün ışığında siyah ya da kahverengi görünür, havayla temas edince birkaç saat içinde beyazlaşmaya başlar.

## Bunu biliyor muydun?

- Tanzanya'daki Ol Doinyo Lengai, bilinen tek etkin karbonatit yanardağıdır. Lavı yaklaşık 500-600 °C'de, yani bilinen en soğuk lav olarak çıkar; siyah ya da kahverengi lav birkaç saat içinde beyazlaşmaya başlar. Yerli Masai halkı yanardağa “Tanrı'nın Dağı” der.
- Bilinen en yaşlı karbonatit Grönland'daki Tupertalik'tedir ve yaklaşık 3 milyar yıllıktır; Ol Doinyo Lengai ise bugün hâlâ karbonatit püskürtmektedir.
- Karbonatit adı Norveçli jeolog W. C. Brøgger'in 1921'de Telemark'taki Fen bölgesinde yaptığı tanımlara dayanır.

## Nerede bulunur?

- Ol Doinyo Lengai, Arusha Bölgesi, Tanzanya (Önemli yatak): Dünyanın bilinen tek etkin karbonatit yanardağı. Natrokarbonatit lavı yaklaşık 500-600 °C'de, yani bilinen en soğuk lav olarak çıkar; siyah ya da kahverengi lav birkaç saat içinde beyazlaşmaya başlar.
- Fen Kompleksi, Telemark, Norveç (Tip lokalite): Yaklaşık 3 km çaplı bu yuvarlak alan, W. C. Brøgger'in 1921'de tanımladığı karbonatit türlerinin klasik yöresidir; karbonatitler yaklaşık 539 milyon yıl önce oluşmuştur.
- Mountain Pass, Kaliforniya, ABD (Önemli yatak): Gnayslara sokulmuş, yaklaşık 1,4 milyar yıllık bir karbonatittir; ABD'nin önemli nadir toprak madeni burada, bastnazit cevheri için işletilir.
- Bayan Obo, İç Moğolistan, Çin (Önemli yatak): Dünyanın en büyük nadir toprak, demir ve niyobyum yataklarından biri. Oluşumu hâlâ tartışmalıdır; karbonatitle ilişkili bir yatak olarak tanıtılır, ama bilim insanları arasında tam bir görüş birliği yoktur.
- Phalaborwa, Limpopo, Güney Afrika (Önemli yatak): Yaklaşık 2,06 milyar yıllık bir karbonatit içeren magmatik kompleks; bakır, fosfat ve manyetit çıkarılır.
- Araxá, Minas Gerais, Brezilya (Önemli yatak): Yaklaşık 87 milyon yıl önce sokulmuş, yaklaşık 4,5 km çaplı Barreiro alkali-karbonatit kompleksi, dünyanın en büyük niyobyum yatağıdır; niyobyum piroklor mineralinde bulunur. Brezilya dünya niyobyum üretiminin yaklaşık %93'ünü sağlar.
- Kızılcaören, Beylikova, Eskişehir (Bilinen bulunuş yeri): Fonolit ve trakit stoklarının ardından sokulan karbonatit ve karbonat-silikat dayk benzeri kütleler, yaklaşık 25-24 milyon yıl önce oluşmuştur. Aynı kompleksteki fluorit-barit-bastnazit damarları Türkiye'nin başlıca nadir toprak yatağıdır.

## Belgeseller

- [The Ol Doinyo Lengai Volcano, Tanzania, as an Analogue for Carbon Planets](https://www.youtube.com/watch?v=LGVooZOVbWI), Lunar and Planetary Institute (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Carbonatite](https://en.wikipedia.org/wiki/Carbonatite), Wikipedia
- [Karbonatit](https://tr.wikipedia.org/wiki/Karbonatit), Vikipedi
- [Ol Doinyo Lengai](https://en.wikipedia.org/wiki/Ol_Doinyo_Lengai), Wikipedia
- [Fen Complex](https://en.wikipedia.org/wiki/Fen_Complex), Wikipedia
- [Mountain Pass Rare Earth Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Mountain_Pass_Rare_Earth_Mine), Wikipedia
- [Bayan Obo Mining District](https://en.wikipedia.org/wiki/Bayan_Obo_Mining_District), Wikipedia
- [Phalaborwa](https://en.wikipedia.org/wiki/Phalaborwa), Wikipedia
- [Araxá](https://en.wikipedia.org/wiki/Arax%C3%A1), Wikipedia
- [Main minerals of the Araxá alkali-carbonatite complex, Minas Gerais State, Brazil](https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0895981123005631), Journal of South American Earth Sciences, 2023
- [Palabora Mining Company](https://en.wikipedia.org/wiki/Palabora_Mining_Company), Wikipedia
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Niobium](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-niobium.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Rare Earths](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-rare-earths.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Kizilcaoren ore-bearing complex with carbonatites (northwestern Anatolia, Turkey): formation time and mineralogy of rocks (Nikiforov, Öztürk, Altuncu & Lebedev), Geology of Ore Deposits 56(1): 35–60](https://acikerisim.ohu.edu.tr/items/57c3049f-20bc-42da-b159-9941c94a4bdc/full), Pleiades Publishing, 2014
- [Carbonatite from Phalabowra in South Africa (file description by James St. John)](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carbonatite_from_Phalabowra_in_South_Africa.jpg), Wikimedia Commons


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/karbonatit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
