# Kalsedon

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalsedon/
- İngilizcesi: Chalcedony
- Diğer adları: Mikrokristalin kuvars
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,59–2,61 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: beyaz, gri, mavimsi gri, mavi, kahverengi, kırmızı, yeşil, siyah
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan mumsu parlak taş: akik ile oniksin ve daha birçok süs taşının ortak adı.

Kalsedon, mikroskop altında bile zor seçilen çok küçük, lifsi kuvars kristallerinden oluşan bir kuvars çeşididir. Düzgün kristal yüzleri yoktur; yumrular, damarlar ve boşluk dolguları hâlinde bulunur. Yarı saydam ve mumsu parlaklıktadır; bantlı türlerine akik ve oniks denir.

## Nasıl oluşur?

Kalsedon, silisyumca zengin suların kayaçlardaki çatlak ve boşluklara sızmasıyla oluşur. Silis önce düzensiz, jel benzeri bir madde olarak çöker, sonra çok ince kuvars liflerine dönüşerek katman katman büyür. Böylece volkanik kayaçlardaki gaz boşluklarını dolduran yumrular, çatlakları dolduran damarlar ve damla biçimli kabuklar oluşur. Katmanların rengi ve saydamlığı değişiyorsa taşa **akik**, bantlar düz ve paralelse **oniks** denir.

## Ne işe yarar?

- **Takı ve süs:** Boncuk, kabaşon, yüzük taşı ve kolye yapımında kullanılır; renkli türleri bugün de süs taşı olarak kesilip parlatılır.
- **Mühür ve oyma:** Sert, ince taneli ve dayanıklı olduğu için tarih boyunca taş oymacılarının en çok kullandığı taş olmuştur; antik çağdan beri mühür taşı ve kabartma (kame) yapımında kullanılır.
- **Tespih:** Türkiye'de yerli kalsedonlar tespih yapımında da kullanılır.
- **Boncuk ticareti:** Hindistan'daki Khambhat çevresi, karneol ve akik boncuk yapımının çok eski bir merkezidir.

## Kuvarstan farkı

Kalsedon da kuvarstır, ancak kristalleri yalnızca mikroskopla görülebilecek kadar küçüktür. Bu yüzden iri kuvars kristallerinin camsı parlaklığı yerine mumsu bir parlaklığı vardır, çoğunlukla yarı saydamdır ve yoğunluğu biraz daha düşüktür. Kuvarstan biraz daha yumuşak ama çok daha dayanıklıdır, kolay kırılmaz. Lifleri arasındaki küçük gözenekler boya emebildiği için kolayca renklendirilebilir.

## Türkiye'de kalsedon

Eskişehir'in Sarıcakaya ilçesinde, Mayıslar yakınındaki Sündiken Dağları'nda bulunan yatak, dünya piyasasında “Türk mavi kalsedonu” olarak da bilinen yarı saydam **mavi kalsedonun** en büyük ve en zengin kaynağıdır; eski çağlardan beri işletildiği bildirilir. Aynı bölgede mor kalsedon, krizopras ve akik yumruları da bulunur. Tokat yöresi de kalsedon, akik ve jasper gibi süs taşlarıyla bilinir.

## Nasıl tanınır?

- Neredeyse kuvars kadar serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- Kırık yüzeyi mumsu ya da donuk parlar, cilalanınca camsı bir parlaklık kazanır. İnce kenarlarından ışık sızar.
- Kristal yüzleri görülmez; yuvarlak yumrular, salkım biçimli kabuklar ya da damarlar hâlinde bulunur.
- Seyreltik asitle köpürmez; bu özelliğiyle kalsit ve aragonitten oluşan benzer görünümlü bantlı taşlardan ayrılır.

## Sahteler ve taklitler

- Boyanmış kalsedon: Gözenekli olduğu için kolayca boyanır; ticari kalsedonun rengi sık sık boyama ya da ısıtmayla değiştirilir. Çok canlı mavi, yeşil, pembe veya mor renkler çoğu zaman boyamadır ve belirtilmesi gerekir.
- Bantlı kalsit ve aragonit (“oniks mermer”): Kalsedona benzeyebilir, ancak çelik bıçakla kolayca çizilir ve asitle köpürür.
- Cam taklitler: Kalsedondan yumuşaktır, içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir.

## Değerini ne belirler?

Kalsedonun değerini en çok renk ve yarı saydamlık belirler: Sarıcakaya mavisi, krizopras yeşili ya da karneol kırmızısı gibi doğal, yoğun ve eşit renkler ile lekesiz, çatlaksız ve eşit yarı saydam taşlar aranır. Akik ve dendritli kalsedonda desenin güzelliği öne çıkar; büyüklük, kesim ve oyma işçiliği de önemlidir. Boyanmış ya da ısıtılmış kalsedonlar yaygındır ve doğal renkli taşlardan daha az değerlidir, bu yüzden işlem belirtilmelidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kalsedon, kuvarstan ayrı bir mineraldir. Doğrusu: Kalsedon, çok küçük kuvars liflerinden oluşan bir kuvars çeşididir; içinde kuvarsla aynı bileşimdeki moganit de bulunabilir. Akik, oniks, karneol ve krizopras da kalsedon türleridir.
- Yanlış: Canlı mavi, pembe ya da mor kalsedonlar doğal renklidir. Doğrusu: Kalsedon gözenekli olduğu için kolayca boyanır; çok canlı, eşit ve doygun renkler çoğu zaman boyamadır. Rengin doğal olup olmadığı kesin olarak ancak gemoloji laboratuvarında anlaşılabilir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- MS 3. ya da 4. yüzyıldan kaldığı düşünülen bir Yunan taş kitabına göre, kırmızı bir taşla birlikte kalsedon taşıyan bir muskanın denizcileri boğulmaktan koruduğuna inanılırdı.
- Eski Avrupa'da kalsedonun gece görülen hayaletleri ve korkutucu görüntüleri uzaklaştırdığına inanılırdı.
- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları kalsedonun, özellikle de mavi kalsedonun, sakinleştirdiğini ve iletişimi kolaylaştırdığını ileri sürer.
- Türkiye'de bazı haber ve kristal terapi siteleri, kalsedonun negatif enerjiyi giderdiğini, enerji ve motivasyon verdiğini söyler.
- Aynı kaynaklar kalsedonun kronik hastalıklara, öksürüğe ve uyku sorunlarına iyi geldiğini, stresi ve depresyonu hafiflettiğini iddia eder.

Bilim ne diyor?: Kalsedon kimyasal olarak etkisiz silisten oluşur; insanı boğulmaktan, kâbuslardan ya da kaygıdan koruduğuna, enerji verdiğine ya da kronik bir hastalığı, öksürüğü, uykusuzluğu ve depresyonu iyileştirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Depresyon ve kronik hastalıklar tıbbi tedavi gerektirir; ilaç taşla değiştirilmemeli, kullanılan ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adının, bugün İstanbul'un Kadıköy semti olan antik Kalkedon kentinden geldiği kabul edilir.
- Çoğu kalsedon, kuvarsla aynı bileşimde ama farklı kristal yapısında olan moganit mineralini de içerir; moganit zamanla yavaş yavaş kuvarsa dönüşür.

## Nerede bulunur?

- Sarıcakaya (Mayıslar–Sündiken Dağları), Eskişehir (Önemli yatak): “Sarıcakaya mavi kalsedonu” olarak bilinen yarı saydam mavi kalsedonun en büyük ve en zengin yatağı; çevrede mor kalsedon, krizopras ve akik yumruları da bulunur.
- Rio Grande do Sul, Brezilya (Önemli yatak): Bazalt lav akıntılarındaki boşlukları dolduran kalsedon ve akik
- Khambhat (Cambay) çevresi, Gujarat, Hindistan (Tarihî kaynak): Karneol ve akik boncuk yapımının çok eski bir merkezi
- Marlborough, Queensland, Avustralya (Önemli yatak): Kalsedonun elma yeşili çeşidi krizoprasın en değerlisinin çıktığı yatak
- Szklary, Aşağı Silezya, Polonya (Tarihî kaynak): Avrupa'nın en büyük krizopras (yeşil kalsedon) yataklarından biri; aynı yerde Polonya'nın tek nikel madeni 1984'e kadar çalışmıştır
- Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Kubbeli (botrioidal) kalsedon jeotlarıyla tanınan bölge

## Belgeseller

- [Quartz, chalcedony, chert, jasper and agate: the differences between them!](https://www.youtube.com/watch?v=qzRXRlqOHQw), Craig the Geologist (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Chalcedony](https://www.britannica.com/science/chalcedony), Encyclopaedia Britannica
- [Mineralizations in the Sündikendağı deposit in the Mayıslar-Sarıcakaya (Eskişehir) Region; Gem Blue Chalcedony and Metallic Ore Outcrops (Hatipoğlu, Kibici & Chamberlain)](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/30936fb72fe24a5_ek.pdf), TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası
- [Authentic Semi-precious and Precious Gemstones of Turkey: Special Emphasis on the Ones Preferred for Prayer Beads (Çiftçi, Selim & Sendir)](https://doi.org/10.1007/978-3-030-22974-0_42), Springer Proceedings in Earth and Environmental Sciences, 2019
- [Döllük ve Gümenek (Tokat-Türkiye) Kalsedonlarının Jeokimyasal Özellikleri (Arık & Ruşen), Türkiye Jeoloji Bülteni 65(3)](https://doi.org/10.25288/tjb.1078030), TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 2022
- [Chalcedony](https://en.wikipedia.org/wiki/Chalcedony), Wikipedia
- [Marlborough, Queensland](https://en.wikipedia.org/wiki/Marlborough,_Queensland), Wikipedia
- [Szklary, Ząbkowice Śląskie County](https://en.wikipedia.org/wiki/Szklary,_Z%C4%85bkowice_%C5%9Al%C4%85skie_County), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalsedon/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
