# Kalkosin

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalkosin/
- İngilizcesi: Chalcocite
- Diğer adları: Kalkosit, Kalkozin
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: Cu₂S
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 2,5–3
- Özgül ağırlık: 5,5–5,8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyahımsı kurşun grisi (koyu gri ile siyah arası)
- Çizgi rengi: Siyahımsı kurşun grisi
- Dilinim: {110} yönünde belirsiz
- Kırılma: Konkoidal (midye kabuğu gibi kavisli)
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakır olan, koyu gri-siyah renkli bir bakır sülfür; yüzyıllardır işletilen en kârlı bakır cevherlerinden biri.

Kalkosin, bakır ve kükürtten oluşan (Cu₂S), koyu gri ile siyah arası renkte, metal parlaklığında bir mineraldir. Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakırdır; bu yüzden bakırın en zengin sülfür cevherlerinden biridir. Çoğunlukla bakır yataklarında, havayla bozunmuş bölümün hemen altındaki bakırca zenginleşmiş kesimde oluşur. Adı, Yunancada “bakır” anlamına gelen khalkos sözcüğünden gelir.

## Nasıl oluşur?

Kalkosinin çoğu, bakır yataklarında havayla bozunan bölümün hemen altındaki bakırca zenginleşme kuşağında oluşur: yüzeye yakın kesimde çözünen bakır suyla aşağı iner ve altta başka bakır minerallerinin yerini alarak kalkosin olarak çöker (süpergen zenginleşme). Bu yüzden bakır yataklarında bakır oranı yüksek bir kuşak oluşabilir. Daha seyrek olarak sıcak su damarlarında doğrudan (birincil) da oluşur; tortul kayaçlarda da bulunabilir. Yanında [pirit](/tr/taslar/pirit/), [kalkopirit](/tr/taslar/kalkopirit/), [kovelin](/tr/taslar/kovelin/), [bornit](/tr/taslar/bornit/) ve molibdenit gibi mineraller görülür.

## Ne işe yarar?

Kalkosin yüzyıllardır işletilen, en kârlı bakır cevherlerinden biridir: yüksek bakır oranı ve bakırın kükürtten kolay ayrılması bunu sağlar. Köpükle yüzdürme (flotasyon) ile zenginleştirildiğinde kalkosin içeren konsantrelerde bakır oranı yüzde 70'e kadar çıkabilir. MTA'ya göre kalkosin ayrıca liç (bakırı asitli çözeltiyle cevherden ayırma) yöntemi için en uygun sülfürlü minerallerden biridir. Elde edilen bakır:

- **Elektrik ve elektronik:** kablolarda, elektrik motorlarında ve devre kartlarında,
- **Yapı:** su tesisatında ve çatı kaplamalarında,
- **Alaşımlar:** çinkoyla pirinç, kalayla tunç yapımında kullanılır.

## Kennecott'ın hikâyesi

ABD'nin Alaska eyaletindeki Kennecott'ta madencilik, malakitin yeşilinin ve onunla birlikte bulunan kalkosinin keşfiyle başladı. Vikipedi'ye göre ilk cevher sevkiyatları yüzde 72 bakır içeriyordu; 1911'deki ilk sevkiyattan sonra kamp 1938'de terk edildi ve bugün hayalet kasabadır.

## Türkiye'de

Elazığ'ın Sivrice ilçesindeki **Uslu** bakır cevherleşmesinde MTA araştırmacıları kalkosini bornit, kovelin, dijenit ve kalkopiritle birlikte saptamıştır. Giresun'daki **İnler Yaylası**'nda (Şebinkarahisar) kurşun-çinko damarlarında kalkosin ender olarak görülür.

## Nasıl tanınır?

- Rengi koyu gri ile siyah arasındadır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi siyahımsı kurşun grisidir.
- Yumuşaktır (sertlik 2,5–3): çelik bıçakla kolayca çizilir. Kırılgandır ve kırığı midye kabuğu gibi kavislidir (konkoidal).
- Çok yoğundur (özgül ağırlık 5,5–5,8): elde boyutuna göre ağır gelir.
- Kristalleri kısa prizma ya da kalın levha biçimlidir; ikizlenerek altıgene benzeyen yıldız biçimli gruplar oluşturabilir. Çoğunlukla kütle ya da ince toz kaplamalar hâlinde görülür.

## Sahteler ve taklitler

- Bakır sülfürleri çıplak gözle ayırmak zordur: taze kırık yüzeyin rengi (kalkosinde koyu gri, bornitte bakır kırmızısı, kalkopiritte pirinç sarısı), sertlik ve çizgi rengi ipucu verir. Kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.

## Değerini ne belirler?

Kalkosin, yüksek bakır oranı (ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i) ve bakırın kükürtten kolay ayrılması nedeniyle iyi bir cevherdir; yine de değerini yatağın büyüklüğü, cevherdeki bakır oranı (tenör), çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ile bakır talebi belirler. Koleksiyonda iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile Bristol (Connecticut), Cornwall ya da Flambeau (Wisconsin) gibi ünlü yataklardan gelen örnekler aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Kalkosin ve kalkopirit aynı mineraldir; adları neredeyse aynı. Doğrusu: İkisi de bakır cevheridir ve adları Yunanca khalkos (bakır) sözcüğünden gelir; ama kalkosin bakır sülfürdür (Cu₂S, koyu gri-siyah, yaklaşık yüzde 80 bakır), kalkopirit ise bakır-demir sülfürdür (CuFeS₂, pirinç sarısı, yaklaşık yüzde 35 bakır).

## Güvenlik

Kalkosin bakır sülfürdür (ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakırdır). Elle tutulması genellikle zararsızdır; sonrasında elleri yıkayın. Öğütüp ya da zımparalayıp tozunu solumayın: bakır tozu burun ve boğazı tahriş eder, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir. Ağza götürmeyin, yalamayın. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: ne kadar bakır geçeceği bilinemez; fazla bakır mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishale, uzun süre alınırsa karaciğer ve böbrek hasarına yol açar. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun.

## Bunu biliyor muydun?

- Kalkosin, İngilizcede “copper glance” (bakır parıltısı), “vitreous copper” (camsı bakır) ve “redruthite” adlarıyla da bilinir.
- Kalkosin içeren cevher konsantrelerinde bakır oranı yüzde 70'e kadar çıkabilir; kalkopirit konsantrelerinde bu oran yüzde 15–30 dolayındadır (MTA).
- Yumuşak ve kırılgan olmasının yanında bıçakla az çok kesilebilir (“sektil”) bir mineraldir.

## Nerede bulunur?

- Bristol, Connecticut, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy, olağanüstü kalkosin kristalleri için Bristol'u sayar (koordinat kent merkezi)
- St. Just, Cornwall, İngiltere (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy, Cornwall'da ince kalkosin kristallerinin çıktığı yerler arasında St. Just, St. Ives, Camborne ve Redruth'u sayar (koordinat St. Just kasabası)
- Bisbee, Arizona, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin kalkosin için andığı bakır madeni kenti (koordinat kent merkezi)
- Butte, Montana, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin kalkosin için andığı yer; koordinat, Butte maden bölgesindeki Berkeley Pit çukurudur
- Kennecott, Alaska, ABD (Tarihî kaynak): Kalkosin, madencilik kampının kurulmasına yol açan keşifte malahitle birlikte bulunmuştur; ilk cevher sevkiyatlarının yüzde 72 bakır içerdiği bildirilir
- Flambeau Madeni, Ladysmith, Wisconsin, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy, Ladysmith'in güneybatısındaki Flambeau madeninden kalkosin kristallerini anar
- Telfer, Batı Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin ince kalkosin kristalleri için andığı maden
- Uslu, Sivrice, Elazığ (Bilinen bulunuş yeri): Sivrice'nin yaklaşık 30 km güneybatısındaki Uslu bakır cevherleşmesinde bornit, kalkosin, kovelin ve dijenit bildirilmiştir (koordinat Sivrice ilçe merkezi)
- İnler Yaylası, Şebinkarahisar, Giresun (Bilinen bulunuş yeri): Kurşun-çinko damarlarında kalkosin ve kovelin ender olarak bildirilmiştir (koordinat Şebinkarahisar ilçe merkezi)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Chalcocite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/chalcocite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Chalcocite](https://en.wikipedia.org/wiki/Chalcocite), Wikipedia
- [Türkiye ve Dünyada Bakır](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/Turkiyede_dunyada_bakir.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
- [Copper (fact sheet: ToxFAQs)](https://wwwn.cdc.gov/TSP/ToxFAQs/ToxFAQsDetails.aspx?faqid=205&toxid=37), Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR), U.S. CDC
- [Elazığ-Sivrice-Uslu Cu Cevherleşmesinin Jeolojik Özellikleri (A. Aydın, Ö. Dumanlılar, M. Yığmatepe)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [İnler Yaylası (Şebinkarahisar-Giresun) Kurşun-Çinko Yataklarında Sıvı Kapanım ve Kararlı İzotoplar (O ve H) Jeokimyası İncelemeleri (A. Gökçe, G. Bozkaya)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [Bristol, Connecticut](https://en.wikipedia.org/wiki/Bristol,_Connecticut), Wikipedia
- [St Just in Penwith](https://en.wikipedia.org/wiki/St_Just_in_Penwith), Wikipedia
- [Bisbee, Arizona](https://en.wikipedia.org/wiki/Bisbee,_Arizona), Wikipedia
- [Berkeley Pit](https://en.wikipedia.org/wiki/Berkeley_Pit), Wikipedia
- [Kennecott, Alaska](https://en.wikipedia.org/wiki/Kennecott,_Alaska), Wikipedia
- [Flambeau Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Flambeau_Mine), Wikipedia
- [Telfer mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Telfer_mine), Wikipedia
- [Sivrice](https://en.wikipedia.org/wiki/Sivrice), Wikipedia
- [Şebinkarahisar](https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eebinkarahisar), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalkosin/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
