# Jips (alçıtaşı)

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/jips/
- İngilizcesi: Gypsum
- Diğer adları: Alçıtaşı, Selenit (saydam kristalli tür), Lifli jips (satin spar), Alabaster (ince taneli, kütlesel tür), Çöl gülü (gül biçimli kristal kümeleri)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfatlar
- Kimyasal formül: CaSO₄·2H₂O
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 1,5–2
- Özgül ağırlık: 2,31–2,33 g/cm³
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi, İpeksi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: renksiz, beyaz, gri, sarımsı, kahverengimsi, pembemsi
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel (ince, esnek levhalara ayrılır); {100} yönünde belirgin
- Kırılma: Lifli (kıymıksı) ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak, alçının ve alçıpanın hammaddesi olan mineral; Naica'da 11 metrelik dev kristaller oluşturur.

Jips (alçıtaşı), kalsiyum sülfat ve sudan oluşan yumuşak bir mineraldir. Çoğunlukla deniz ya da göl suyunun buharlaşmasıyla oluşur. Isıtılıp suyunun çoğu uçurulunca alçıya dönüşür; alçı yeniden suyla karıştırılınca sertleşir. Duvarlardaki alçının ve alçıpanın kaynağı budur.

## Nasıl oluşur?

Jips en çok, kapalı denizlerde, lagünlerde ve göllerde suyun buharlaşmasıyla oluşan **evaporit** katmanlarında bulunur. Derinlere gömülünce suyunu kaybederek anhidrite dönüşebilir; anhidrit yeniden yüzeye yaklaşıp su alınca tekrar jips olur. Ayrıca sülfürlü maden yataklarında ve volkanik gazların etkisiyle de oluşur.

## Ne işe yarar?

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre ABD'de tüketilen jipsin büyük bölümü alçıpan ve alçı ürünlerinde, çimento üretiminde (çimentonun prizini ayarlamak için) ve tarımda (toprak düzenleyici olarak) kullanılır. “Paris alçısı” adı, Paris'teki Montmartre tepesinin eski jips ocaklarından gelir.

## Türkiye'de

USGS verilerine göre Türkiye, dünyanın önde gelen jips üreticileri arasındadır. Türkiye topraklarının yaklaşık %5'i jipsle kaplıdır ve jipsin en geniş yayıldığı yer **Sivas Havzası**'dır. Jips, kireçtaşından çok daha hızlı çözündüğü için burada sayısız dolin (çanak biçimli çöküntü), obruk ve mağara içeren etkileyici bir **jips karstı** gelişmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Tırnakla çizilebilir (sertlik 2); Mohs ölçeğinin 2 numaralı referans mineralidir.
- Bir yönde mükemmel dilinimi vardır: Saydam kristalleri (selenit) ince, bükülebilen ama geri esnemeyen yapraklara ayrılır.
- Asitle köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünen kalsitten ayrılır.
- Elde ılık ve hafif hissettirir; lifli türü (satin spar) ipek gibi parlar.

## Sahteler ve taklitler

- Piyasada “selenit” adıyla satılan, ipeksi parlaklıktaki çubukların çoğu aslında jipsin lifli türü olan satin spar'dır. İkisi de jipstir, ama adlandırma yanıltıcıdır.
- “Alabaster” adı tarihsel olarak iki farklı taş için kullanılmıştır: ince taneli jips ve özellikle eski Mısır'da kullanılan bantlı kalsit (“Mısır alabasteri”). Jips alabaster tırnakla çizilir, kalsit çizilmez ve asitte köpürür.
- “Çöl gülü” adı hem jipsten hem de baritten oluşan gül biçimli kristal kümeleri için kullanılır.

## Değerini ne belirler?

Jips bol bulunan ve tonla satılan bir hammaddedir; değerini saflığı (beyazlığı ve kil, karbonat gibi yabancı maddelerin azlığı), yatağın büyüklüğü, ocağın yüzeye yakınlığı ve fabrikaya ya da limana uzaklığı belirler. Alçı ve alçıpan yapımında saf ve beyaz jips aranır, çimentoda ise daha düşük saflıktaki jips de kullanılabilir. Koleksiyonda iri ve berrak selenit kristalleri, Naica gibi ünlü yerlerden gelen örnekler ve düzgün biçimli çöl gülleri aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Alçı ile kireç aynı maddedir. Doğrusu: Alçı, jipsin ısıtılıp suyunun bir kısmının uçurulmasıyla elde edilir; kireç ise kireçtaşının yüksek sıcaklıkta yakılmasıyla üretilir. İkisi farklı kimyasal maddelerdir ve yapıda farklı işler görür.
- Yanlış: Selenit taşları suda bekletilerek temizlenebilir. Doğrusu: Jips suda yavaşça çözünür ve tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır; suda bekletilen selenitin yüzeyi matlaşır ve aşınır. Kuru, yumuşak bir fırçayla temizlenmesi daha uygundur.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- 20. yüzyılın başında Niagara Şelalesi'nde, lifli jipsten (satin spar) yapılmış boncuklar şelalenin altından büyük tehlikeyle çıkarıldığı söylenerek uğur getirdiğine inanılan “şans taşları” olarak satılırdı.
- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları, “selenit” çubukların bulundukları ortamı ve yanlarındaki başka kristalleri olumsuzluklardan arındırdığını ileri sürer.

Bilim ne diyor?: “Selenit” diye satılan çubuklar çoğunlukla lifli jipstir ve sıradan alçıtaşından farklı bir özellikleri yoktur; ortamı ya da başka taşları arındırdığına dair hiçbir kanıt yoktur. Niagara'daki “şans taşları” için de Kunz, malzemenin İngiltere ya da Rusya'da kesildiğini belirtir.

## Merak edilenler

**Alçı ile kireç aynı şey mi?**

Hayır. Alçı, jipsin ısıtılıp suyunun bir kısmının uçurulmasıyla elde edilir; kireç ise kireçtaşının yüksek sıcaklıkta yakılmasıyla üretilir. İkisi farklı kimyasal maddelerdir ve yapıda farklı işler görür.

## Bunu biliyor muydun?

- Meksika'daki Naica madeninde bulunan Kristaller Mağarası'nda 11 metreye varan selenit kristalleri vardır. Bu dev kristaller, yaklaşık 58 °C'lik suyun içinde son derece yavaş büyümüştür.
- ABD'deki White Sands, dünyanın en büyük jips kumulu alanıdır; bembeyaz kumulları kuvars değil jips tanelerinden oluşur.

## Nerede bulunur?

- Naica, Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Kristaller Mağarası: 11 metreye varan dev selenit kristalleri
- Sivas Havzası (Önemli yatak): Türkiye'de jipsin en geniş yayılım gösterdiği alan; çok sayıda dolin ve obruk içeren jips karstı
- Pulpí, Almería, İspanya (Bilinen bulunuş yeri): Eski bir madende bulunan, içi 2 metreye varan selenit kristalleriyle kaplı dev jeod
- Optymistychna Mağarası, Ternopil, Ukrayna (Bilinen bulunuş yeri): Jips içinde oluşmuş, Avrupa'nın en uzun mağarası (yaklaşık 264 km haritalandı)
- Salt Plains Ulusal Yaban Hayatı Sığınağı, Oklahoma, ABD (Bilinen bulunuş yeri): İçinde kum bulunan kum saati biçimli selenit kristalleriyle bilinir; dünyada başka yerde görülmediği belirtilir
- Montmartre, Paris, Fransa (Tarihî kaynak): “Paris alçısı” adının kaynağı olan eski jips ocakları
- White Sands, New Mexico, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Dünyanın en büyük jips kumulu alanı

## Belgeseller

- [Weird Places: Mexico's Giant Crystal Cave](https://www.youtube.com/watch?v=O7yfx0ejELg), SciShow (İngilizce)
- [The Geologic Oddity in New Mexico; White Sands National Park](https://www.youtube.com/watch?v=TsTtXm5VfEE), GeologyHub (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Pulpí Geode](https://en.wikipedia.org/wiki/Pulp%C3%AD_Geode), Wikipedia
- [Optymistychna Cave](https://en.wikipedia.org/wiki/Optymistychna_Cave), Wikipedia
- [Salt Plains National Wildlife Refuge](https://en.wikipedia.org/wiki/Salt_Plains_National_Wildlife_Refuge), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Gypsum](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/gypsum.pdf), Mineralogical Society of America
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Gypsum](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-gypsum.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Formation of natural gypsum megacrystals in Naica, Mexico](https://doi.org/10.1130/G23393A.1), Geology 35 (4), 327–330 (García-Ruiz et al.), 2007
- [Stratigraphy, Geochemistry and Depositional Environment of the Celestine-bearing Gypsiferous Formations of the Tertiary Ulaş-Sivas Basin, East-Central Anatolia (Turkey)](https://journals.tubitak.gov.tr/earth/vol10/iss1/3), Turkish Journal of Earth Sciences 10 (1) (E. Tekin), 2001
- [Relationships between rock mass properties of gypsum and doline formation](https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2010/EGU2010-690.pdf), EGU General Assembly 2010, Geophysical Research Abstracts 12 (Keskin & Yılmaz), 2010
- [White Sands National Park](https://www.nps.gov/whsa/index.htm), U.S. National Park Service
- [The Curious Lore of Precious Stones (George F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott / Project Gutenberg, 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/jips/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
