# İzlanda spatı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/izlanda-spati/
- İngilizcesi: Iceland spar
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Karbonatlar ve nitratlar
- Kimyasal formül: CaCO₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 3
- Özgül ağırlık: 2,71 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,486–1,658
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi
- Saydamlık: Saydam
- Renkler: renksiz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Üç yönde mükemmel (romboedrik)
- Kırılma: Konkoidal (dilinim nedeniyle nadiren görülür)
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Su gibi berrak, renksiz kalsit: içinden bakılınca yazıları çift gösterir ve yüzyıllarca ışığın doğasını anlamak için kullanıldı.

İzlanda spatı, kimyasal olarak saf, renksiz ve çok saydam bir kalsit (kalsiyum karbonat) çeşididir. Adını, en berrak örneklerin çıktığı doğu İzlanda'daki Helgustaðir madeninden alır. İçinden geçen ışığı iki ayrı ışına böler; bu yüzden bir yazının üzerine konduğunda yazı çift görünür. Bu “çift kırılma” özelliği sayesinde 17. yüzyıldan beri ışık üzerine yapılan deneylerde kullanıldı ve ışığı kutuplayan ilk prizmaların yapımında vazgeçilmez oldu. İkinci Dünya Savaşı'nda askerî nişangâhlar için stratejik bir hammadde sayıldı.

## Nasıl oluşur?

İzlanda spatı, ancak kristallerin hiçbir engelle karşılaşmadan büyüyebildiği boşluklarda oluşur. Bu boşluklar açık çatlaklar ve faylar, iri boşluklu kırıntılı kayaç (breş) kütleleri ya da lavın akarken içinde bıraktığı mağara benzeri oyuklardır. İzlanda'daki yataklar bazalt lav akıntılarındaki düzensiz boşluklarda ve açık çatlaklardadır. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) 1948 tarihli raporuna göre ticari yatakların hepsi jeolojik olarak yakın zamanda volkanik etkinlik görmüş bölgelerdedir ve yüzeyin en çok 600 metre altında, sıcak ve karbonatlı suların doldurduğu boşluklarda oluşmuştur. Yataklar genellikle kalsitten başka mineral içermez ve küçük cepler hâlindedir.

## Ne işe yarar?

- **Bilim tarihi:** Işığın çift kırılması İzlanda spatıyla keşfedildi; kristal, ışığın kutuplanmasını (polarizasyon) göstermek ve incelemek için de kullanıldı.
- **Nicol prizması:** 1828'de William Nicol, İzlanda spatından ışığı kutuplayan ilk prizmayı yaptı. Bu prizmalar uzun süre polarizan mikroskoplarda ve şeker ölçerlerde (sakarimetre) kullanıldı; bugün çoğu alette yerlerini polarizan filmler ve başka prizmalar aldı.
- **Askerî optik:** İkinci Dünya Savaşı'nda optik kalsit, silah nişangâhları gibi askerî optik aletler için stratejik bir hammadde oldu; Polaroid şirketinin ABD içinde kaynak araması Montana'daki aramaları başlattı.
- **Koleksiyon ve eğitim:** Berrak parçalar çift kırılmayı göstermek için okullarda ve müzelerde kullanılır.

## Helgustaðir madeni

İzlanda'nın doğusunda, Eskifjörður yakınındaki Helgustaðir madeni 17. yüzyılın ortasından 20. yüzyıla kadar işletildi. Vikipedi'ye göre 1850–1925 arasında buradan yüzlerce ton kristal dışarıya satıldı. Bilinen en büyük ve en berrak İzlanda spatı ile müzelerdeki İzlanda spatı örneklerinin çoğu bu madenden çıkmıştır. Maden 1975'te doğa koruma alanı ilan edildi; ancak ziyaretçilerin örnek toplaması yüzünden alan zarar görüyor ve koruma statüsünü yitirme tehlikesi nedeniyle İzlanda Çevre Ajansı'nın kırmızı listesinde yer alıyor.

## Nasıl tanınır?

- Bir yazının ya da çizginin üzerine konduğunda görüntü ikiye ayrılır: Yazı iki kez, biraz kaymış olarak görünür (çift kırılma).
- Renksiz ve su gibi saydamdır; üç yönde mükemmel dilinimi sayesinde kolayca eğik kutu biçiminde (rombohedr) parçalara ayrılır.
- Kalsit olduğu için yumuşaktır (Mohs 3): çelik bıçak ve cam onu çizer; seyreltik asitte köpürür.
- Optik kalitedeki parçalarda bulut, boşluk, kapanım, ikizlenme çizgileri ve dilinim çatlakları bulunmaz; 1940'larda optik kalite sayılmak için en az 3,5 × 1,8 × 1,8 cm'lik kusursuz bir rombohedr çıkması gerekiyordu.

## Sahteler ve taklitler

- Dükkânlarda satılan düzgün “İzlanda spatı” rombohedrleri çoğu zaman doğal kristal yüzleri değil, kalsitin dilinim yüzeyleri boyunca kırılarak biçimlendirilmiş parçalardır; bu bir sahtecilik değildir ama berraklıkları optik kalitede olmayabilir.

## Değerini ne belirler?

İzlanda spatının değeri berraklığından gelir: Renksiz, bulutsuz, kapanımsız, çatlaksız ve ikizlenme izi taşımayan, yeterince büyük parçalar optik kalite sayılır ve çok azdır. Bugün optik aletlerde yerini çoğunlukla polarizan filmlere ve başka prizmalara bıraktığı için değeri daha çok koleksiyon ve eğitim amaçlıdır: Büyük, kusursuz berrak rombohedrler ve Helgustaðir gibi tarihî yataklardan gelen örnekler aranır. Sıradan berrak kalsit parçaları ise ucuzdur.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Vikingler İzlanda spatını “güneş taşı” olarak kullanıp bulutlu havada yön bulurdu; bu kanıtlanmıştır. Doğrusu: İzlanda destanlarında bulutlu havada güneşin yerini gösteren bir “güneş taşı”ndan söz edilir ve 1967'de bunun İzlanda spatı olabileceği öne sürüldü. Ama Viking dönemine ait bir güneş taşı hiç bulunmadı; deneylerin sonuçları da çelişkilidir. Bu bir varsayım olarak kalıyor.
- Yanlış: İzlanda spatı yalnızca İzlanda'da bulunur. Doğrusu: Adı İzlanda'dan gelir, ama optik kalitede kalsit Meksika'da (Chihuahua, Durango, Sonora), ABD'de (Montana, New Mexico, Kaliforniya) ve Güney Afrika'da da çıkarılmıştır. İkinci Dünya Savaşı'nda çıkarılan optik kalsitin büyük kısmı Montana'dan geldi; Meksika'da da 1942–1944 arasında yüzü aşkın küçük maden işletildi.

## Bunu biliyor muydun?

- Danimarkalı bilim insanı Rasmus Bartholin, 1669'da İzlanda'dan getirilen kristallerdeki çift kırılmayı ilk kez bilimsel olarak tanımladı; aynı yüzyılda Christiaan Huygens de olayı inceledi; tam açıklamasını 1820'lerde Augustin-Jean Fresnel yaptı.
- 1592'de Manş Denizi'ndeki Alderney Adası açıklarında batan bir İngiliz savaş gemisinin enkazında bir İzlanda spatı parçası bulundu; bazı araştırmacılar bunun bir seyir aracı olabileceğini düşünür.
- New Mexico'daki bir yatakta 1939'da açığa çıkarılan dev bir kalsit kristalinin 30 ila 40 ton ağırlığında olduğu tahmin edildi.
- Normal zamanlarda dünyanın yıllık optik kalite İzlanda spatı tüketimi 230 kilogramı nadiren aşıyordu; ama 1943–1944'te savaş yüzünden, daha düşük kaliteli optik kalsitin tüketimi yılda yaklaşık 4,5 tona çıktı.

## Nerede bulunur?

- Helgustaðir, Reyðarfjörður, İzlanda (Tip lokalite): Taşa adını veren maden: 17. yüzyılın ortasından 20. yüzyıla kadar işletildi; bilinen en büyük ve en berrak İzlanda spatı ile müzelerdeki örneklerin çoğu buradan çıktı. 1975'ten beri doğa koruma alanıdır.
- Park ve Sweet Grass ilçeleri, Montana, ABD (Önemli yatak): İkinci Dünya Savaşı'nda çıkarılan optik kalsitin büyük kısmı güney-orta Montana'nın büyük kalsit damarlarından geldi (nokta Sweet Grass ilçesinin merkezidir).
- Harding madeni yakını, Taos ilçesi, New Mexico, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 1931'de bulunan yatak 1939'da işletilmeye başlandı; burada 30–40 ton ağırlığında olduğu tahmin edilen dev bir kalsit kristali açığa çıkarıldı.
- La Fe madeni, Rodeo çevresi, Durango, Meksika (Önemli yatak): Rodeo'nun 15 km güneybatısındaki bu maden, İkinci Dünya Savaşı yıllarında Meksika'nın en verimli optik kalsit yatağıydı ve 1944'te yaklaşık 2,9 ton alt-optik kalite kalsit verdi (nokta Rodeo kasabasıdır).
- Manuel Benavides çevresi, Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Meksika'daki en kaliteli optik kalsit, 1942–1944'te bu kasabanın güneydoğusundaki yataklardan ve Chihuahua'nın güneybatısındaki Areponapuchic çevresinden çıktı.

## Kaynaklar

- [Iceland spar](https://en.wikipedia.org/wiki/Iceland_spar), Wikipedia
- [İzlanda spatı](https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0zlanda_spat%C4%B1), Vikipedi
- [Helgustaðir](https://en.wikipedia.org/wiki/Helgusta%C3%B0ir), Wikipedia
- [Sunstone (medieval)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sunstone_(medieval)), Wikipedia
- [Nicol prism](https://en.wikipedia.org/wiki/Nicol_prism), Wikipedia
- [Optical calcite deposits of the Republic of Mexico (C. Fries Jr.), Bulletin 954-D](https://pubs.usgs.gov/bul/0954d/report.pdf), U.S. Geological Survey, 1948
- [Optical calcite deposits in Park and Sweet Grass Counties, Montana (W. C. Stoll & F. C. Armstrong), Bulletin 1042-M](https://pubs.usgs.gov/publication/b1042M), U.S. Geological Survey, 1958
- [Methods of Prospecting and Mining Optical Calcite in Montana (E. W. Newman)](https://onemine.org/documents/prospecting-examination-and-description-of-deposits-methods-of-prospecting-and-mining-optical-calcite-in-montana-mining-tech-nov-1945-t-p-1896-with-discussion-), AIME (OneMine), 1948
- [Iceland Spar in New Mexico (V. C. Kelley)](https://msaweb.org/msa/Collectors_Corner/arc/nmcalcite.htm), Mineralogical Society of America, 1940
- [Handbook of Mineralogy: Calcite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/calcite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Sweet Grass County, Montana](https://en.wikipedia.org/wiki/Sweet_Grass_County,_Montana), Wikipedia
- [Harding Pegmatite Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Harding_Pegmatite_Mine), Wikipedia
- [Rodeo (Durango)](https://es.wikipedia.org/wiki/Rodeo_(Durango)), Wikipedia (es)
- [Manuel Benavides Municipality](https://en.wikipedia.org/wiki/Manuel_Benavides_Municipality), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/izlanda-spati/ · Lisans: CC BY-SA 4.0